Electronics City شهر الکترونیکی

تاریخچه

Electronics City was the brainchild of RK Baliga , the first Chairman and Managing Director of Keonics, Karnataka Electronics. ^{[ 3 ]} He dreamt of making Bangalore the Silicon Valley of India when he developed the concept of Electronics City. شهر الکترونیک زاییده افکار RK Baliga ، اولین رئیس و مدیر عامل Keonics، کارناتاکا الکترونیک ^[3] او از ساخت بنگلور خواب دره سیلیکون هند زمانی که او به مفهوم شهر الکترونیک است. In 1978, Keonics established Electronics City on 332 acres of land in Konappana Agrahara and Doddathogur villages. در سال 1978، Keonics الکترونیک شهر در 332 هکتار از زمین های در Konappana Agrahara و روستاهای Doddathogur تاسیس شده است. The liberalisation of the Indian economy in the early 1990s by the then Indian Prime Minister PV Narasimha Rao and then Indian Finance Minister Dr. آزادسازی اقتصاد هند در اوایل 1990s و سپس هند نخست وزیر PV ناراسیما رائو و سپس وزیر دارایی هند دکتر Manmohan Singh helped Electronic City to become what it is today — the outsourcing capital of the world. مانموهان سینگ کمک شهر الکترونیکی برای تبدیل شدن به آنچه در آن است امروز - پایتخت برون سپاری از جهان است.

In 1997, the maintenance and upkeep of Electronics City was handed over by Keonics to ELCIA, the Electronics City Industries Association, having representatives from units in the enclave, for effective local governance and management. در سال 1997، حفظ و نگهداری شهر الکترونیک در طول توسط Keonics به ELCIA، انجمن شهر الکترونیک صنایع تحویل داده، داشتن نمایندگان از واحد در محاصره، برای حکومت محلی و مدیریت موثر است. On 31 July 2012, the Bruhat Bengaluru Mahanagara Palike (BBMP) council passed a resolution to bring Electronics City within the limits of Greater Bangalore . در 31 ژوئیه 2012 Bruhat بنگلور Mahanagara Palike (BBMP) شورا با تصویب قطعنامه ای را به شهر الکترونیک در محدوده بزرگ بنگلور . The resolution will be operational pending state government approval. ^{[ 4 ]} این قطعنامه عملیاتی دولت در انتظار تصویب دولت خواهد بود

پارک زیست فناوری مارپیچ، شده است توسط گروه فن آوری زیستی در شهر الکترونیک تنظیم شده است. ^[5] تاسیسات حمل و نقل بهبود ستوده در طی چند سال گذشته دیده است. BMTC اتوبوس به تمام نقاط شهرستان و BIAL لا از طریق شهر الکترونیکی است. Several residential projects are being developed in the stretch between Neeladri Road and Thogur. چندین پروژه مسکونی در حال دراز بین Neeladri راه و Thogur توسعه است. Reputed educational institutions and medical facilities are located in Electronic City. مشهور موسسات آموزشی و تجهیزات پزشکی در شهر الکترونیک واقع شده است. We also have a Doddathougur road, which host all sorts of shops of daily need. ما همچنین یک جاده Doddathougur، که میزبان همه نوع از مغازه ها از نیاز روزانه است.

تاریخچه پیدایش شهرهای جدید در ایران

تاریخچه پیدایش شهرهای جدید در ایران

در كشور ايران اولين اقدام رسمي و اداري كه براي احداث شهرهاي جديد به عمل آمد , تصويب نامه مورخ اسفندماه سال 1364 هيات وزيران است . در اين مصوبه , احداث 12 شهر جديد در اطراف شهرهاي بزرگ پيش بيني شده بود . اين مصوبه , ميزان اشتغال , جمعيت نهايي و سرريز جمعيت شهرهاي مادر براي افق سال 1390 و اراضي مورد نياز را ذكر كرده است .

    گرچه , سابقه ايجاد شهرهاي جديد در ايران به دوره هاي ساسانيان برمي گردد , ولي از 1320 تا 1357 در اطراف شهرهاي بزرگ تهران و اصفهان شهرك هاي مسكوني(متصل و پيوسته ) نسبتاً زيادي ساخته شد , اما در مورد شهرهاي جديد به جز تجربه فولاد شهر , هيچ تجربه اي براي ايجاد شهر جديد در ايران وجود نداشت كه بتواند اساس مطالعات بررسي جمعيت بهينه در شهرهاي جديد مصوب سال 1364 واقع گردد 

در كشور ما برنامه ريزي شهرهاي جديد در چارچوب سه الگوي  شهرهاي جديد « مستقل » , «اقماري » , « متداوم » در نظام توليدي و  سازمان فضايي كشور پديد  آمده  , عبارتند از : هشتگرد , پرند , پرديس , زاويه , اشتهارد , انديشه , بهارستان , مجلسي , گلبهار, مهاجرن , امير كبير, .....) مي باشد ,قابل ذكر است كه شهرهاي جديد اوليه اغلب برمحور توسعه يا ايجاد يك فعاليت اقتصادي ـ صنعتي , سپس شهرهاي ايجاد شده چند نقشي هستند . اين شهر ها براي پاسخگويي به نيازهاي طبيعي و تحقق اهداف توسعه , در راستاي پذيرش تئوري قطب رشد به مثابه راهبردي در برنامه ريزي شهري كشور بوجود آمد كه درصورت بي تفاوتي مشكلات لاينحل براي كشور ببار مي آورد .

 

 

روش تحقیق در شهرسازی

در صورت نیاز به فایل اصلی این مقاله در محل نظرات درخواست نمایید.

ادامه(ماهیت و ويژگيهاي طبیعت گرایانه ی تحقیق قوم شناسی)

1-3-ب- ماهیت و ويژگيهاي طبیعت گرایانه ی تحقیق قوم شناسی

از آنجا كه روش تحقيق قوم نگاري داراي ماهيت و رويكرد طبيعت گراست؛ داراي ويژگيهايي به اين ترتيب است: ويژگي زمينه گرايي (بافت گرايي)، ماهيت كيفي – پديدار شناختي، و ديدگاه كل گرا. تحقیق قوم شناسی يا قوم نگاري در موقعیتهای طبیعی مانند کلاس درس، مدرسه، دانشکده یا مکانهایی که انسانها بطور طبیعی گرد هم می آیند، مانند روستاها، شهرها و محلات، انجام می شود و محقق در آنها، حوادثی را که به صورت طبیعی رخ می دهند، مشاهده می کند. در این روش متغیرهای پژوهشی دستکاری نمی شوند. به همین دلیل، روش مورد بحث دارای ویژگیهایي همانند تحقیق میدانی است و، در واقع، میدان مطالعه آن یک موقعیت طبیعی است که تحقیق در آن اجرا می شود.

تحقیق قوم شناسی ارتباط نزدیکی با ویژگیهای زمینه گرایی دارد. لذا در تفسیر و توصیف اطلاعات باید به موقعیت یا محیطی که اطلاعات از آنها جمع آوری شده اند، توجه خاصی مبزول نمود. در روش تحقیق قوم شناسی، نسبت به سایر روشهای تحقیق، این امر از اهمیت به سزایی برخوردار است. لذا باید توجه داشت که این روش به زمینه ی پژوهش بسیار حساس است.

2-3-ب- ماهیت کیفی روش تحقيق قوم نگاري

تحقیق قوم شناسی از زمره روشهای کیفی است. با وجود این نباید استنباط کرد که در این روش فقط اطلاعات کیفی بکار می رود؛ بلکه با توجه به هدف تحقیق امکان استفاده از اطلاعات کمی نیز وجود دارد. اما در هر حال تأکید تحقیق قوم شناسی بر اساس مفاهیم کیفی شکل می گیرد، بی آنکه نظام ارزشی محقق یا مشاهده کننده بر مو قعیت پژوهشی تحمیل شود. بنابراین در این روش، یک رویکرد کیفی پدیدار شناختی بکار گرفته می شود، ( Phenomonology ). پدیدار شناسی علم مطالعه ی پدیده هاست و بر توصیف و تفسیر دقیق پدیده ها در تمام حوزه های تجربی تأکید دارد. پدیدارشناسان فرض نمی کنند که معنای موضوع مورد مشاهده را از دیدگاه افراد دیگر می دانند، بلکه آنها بر موارد ذهنی رفتار انسان تأکید دارند. بنابراین به جای طبقه بندی کردن رفتارهای مورد مشاهده، قوم شناسی، سعی دارد تا معنای رفتار انسانها را از دیدگاه (خودشان)- افراد مورد پژوهش- دریابد. چنین شناختی مستلزم معنا بخشیدن به رفتار در قالب اصطلاحات کیفی است.

در تحقیقات زمینه یابی (پیمایشي) و آزمایشی، پیش از بکارگیری روشهای معین، ابتدا فرضیه و چارچوبی برای آزمون آنها صورتبندی می شود. ولی در تحقیق قوم شناسی، به علت سلطه دیدگاه جامع و کل گرایانه (Holistic)، عکس این مطلب صادق است، به این معنی که فرضیه ها بر اساس اطلاعات تدوین می گردند. قوم شناسان سعی دارند تا از هر گونه پیشداوری یا اظهار نظر شخصی اجتناب ورزند، زیرا این مسئله اثر ناخوشایندی بر تفسیر وقایع مشاهده شده خواهد داشت. پژوهشگر قوم شناسی به کل زمینه ی مورد پژوهش توجه خاص دارد.

3-3-ب- فرآیند تحقیق قوم شناسی

در تحقیق قوم شناسی ترکیبی از روشهای تحقیق دیگر بکار می رود. هر چند برای این روش نیز می توان مراحلي را از تعریف مسئله تا استخراج، تحلیل و جمع بندی نتایج تحقیق در نظر گرفت؛ ولی در این روش در برخی موارد مراحل با هم ترکیب می شوند. مثلا بجای تدوین فرضیه قبل از جمع آوری اطلاعات، می توان فرضيه (فرضيات) را هنگام و در حین انجام جمع آوري و تجزيه و تحليل اطلاعات صورتبندي نمود و يا، در صورت لزوم، فرضيات را در جريان تكميل فرايند تحقيق اصلاح نمود.

بدین ترتیب، در این روش، همزمان و همراه با جمع آوری و تحليل اطلاعات می توان به تدوین فرضیه، اصلاح و حتی تغییر آن پرداخت. پیشرفت در تحقیق می تواند در این راه به پژوهشگر کمک کند. محقق می تواند فرضیات جدیدی را مطمح نظر قرار داده و فرضیاتی را که مورد تأیید او نیستند، حذف نماید. مثلا ممکن است فرض شده باشد: میزان رضایت دانشجویان از شرایط فضایی- کالبدی دانشکده با گذشت زمان افزایش می یابد. ولی در عمل مشخص شود این فرضیه درست نبوده و باید اصلاح شده یا تغییر یابد. بدین ترتیب فرضیه سازی در تحقیق قوم شناسی یک عمل مستمر است.

در مجموع می توان مراحل تحقیق در این روش را به شرح ذیل بیان کرد:

1- تعیین مورد مطالعه و تدوین مسئله

2- تعیین آزمودنیها

3- تدوین فرضیه (فرضیات)

4- جمع آوری اطلاعات (مشاهده، مصاحبه، مطالعه ی منابع، ...)

5- تجزیه و تحلیل اطلاعات

6- جمع بندی و نتیجه گیری

7- ارائه گزارش نهایی

(براي اطلاعات بيشتر در اين مورد از جمله ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 131-127).

عمده ترین فعالیت جمع آوری اطلاعات در این روش از طریق مشاهده حاصل می شود. در مشاهده نیز شخص می تواند خود بخشی از جامعه باشد یا بشکل ممتاز ظاهر شده و یا دست به مشاهده محدود بزند (زمانی که در مشاهده با محدودیتهایی روبرو هستیم). در این روش تحقیق می توان از ترکیبی از فنون جمع آوری اطلاعات مثل مصاحبه و مطالعه ی کتابخانه ای نیز سود برد. در مورد مشاهده باید دقت نمود که حتی الامکان شخص مشاهده کننده باید از پیش داوری و تعصب دوری گزیند و مشاهده گر می باید توان درک طرز فکر، احساسات و ذهنیات مشاهده شوندگان را داشته باشد . در مورداسناد مکتوب نیز استفاده از منابع دست اول ترجیح دارد و از منابع دست دوم کمتر استفاده می شود. در این روش از منابع غیر مکتوب مثل عکس، فیلم و غیره نیز استفاده می شود.

4-3-ب- تجزیه و تحلیل اطلاعات

در تحقیق قوم شناسی فرضیه ها با استفاده از روشهای آماری آزمون نمی شوند. با این وجود، برخی از شاخصهای آماری نظیر نسبت و درصد، بر اساس طبقه بندی اطلاعات بدست آمده، محاسبه می شوند. در این روش تجزیه و تحلیل به میزان بسیار زیادی بر توصیف استوار است. بنابراین اغلب از شاخصهای آمار توصیفی استفاده می شود. در تحقیق قوم شناسی استخراج نتایج نیز یک عمل ترکیبی است. یعنی اینکه این فعالیت پژوهشی با سایر فرایندها- به ویژه با کارهای میدانی- ترکیب می شود. فرضیه های آزمایشی، نظریه ها، و تبیین ها در طول کارهای میدانی حاصل می شوند و محقق قوم شناسی نباید در استخراج نتایج نهایی شتاب زده عمل کند. در واقع تحقیق قوم شناسی به بینش، بازنگری و تفکری مجدد پیرامون نتایج بدست آمده در مراحل اولیه، احتیاج دارد.

4- ب- روش تحقیق تحلیل محتوا

تحلیل محتوا روش تحقیقی است به منظور مطالعه نظام مند میزان ارتباطاتی که ما از طریق وسایل متعدد و متنوعی چون تماشای تلویزیون، مصاحبه ها، ومطالعه کتب، سخنراني ها، اوراق امتحاني، تصاوير، عكس ها، نقشه ها، پرسشنامه ها و مقالات علمی با دیگران برقرار می کنیم. در اين روش محتواي پيام ها به طور نظام يافته و كمي توصيف مي شوند. بدين جهت اين روش را تبديل داده هاي كيفي به داده هاي كمي مي نامند. تحليل محتوا يكي از بهترين روشها براي پاسخ دادن به سئوال هايي در باره محتواي يك پيام است. در مجموع مي توان گفت كه يك پژوهشگر با اتكاء به روش تحليل محتوا مي تواند به موارد زير در مورد يك پيام پاسخ دهد.

1. ويژگي هاي شخصيت فرستنده پيام

2. ويژگي هاي شخصيت هاي معرفي شده در پيام

3. پيشينه پيام

4. اثرهاي پيام بر مخاطبان

1-4-ب- مراحل مختلف روش تحليل محتوا

1. تعريف مسئله
2. تعيين اهداف
3. آماده سازي و سازمان دهي
4. بررسي و مطالعه پيام
5. پردازش نتايج
6. جمع بندي و نتيجه گيري
7. ارائه گزارش نهايي

در روش تحقيق تحلیل محتوا به این نکته می پردازیم که "چه کسی، چه چیزی را، چگونه و با چه میزان از تاثیر گذاری میگوید يا عنوان مي كند". محققان براي تعيين خط مشي سياسي وطرز فكر يك شخصيت سياسي مجموعه اي از نوشته ها و سخنراني هاي اورا كه در دوره خاصي از زندگي سياسي اش ارائه شده، مورد مطالعه قرار مي دهند؛ اين موارد ممكن است در كتابها و روزنامه ها و مجلات منعكس شده باشند و يا در قالب نوارهاي صوتي و تصويري و امثالهم موجود باشند.

در روش تحليل محتوا عناصر و مطالب مورد نظر گردآوري و طبقه بندي مي شود و مورد تجزيه و تحليل قرار مي گيرد. اين مطالب ممكن است كلمه ها، جمله ها، بندها، يا متنهاي كامل در آثار مكتوب يا شفاهي باشد. در اينجا "واژه" كوچكترين واحد تحليل بوده و اغلب مورد استفاده قرار مي گيرد. مثلا مي توان تمامي واژگان مورد استفاده در يك پيام را ( مانند گزارش هاي توجيهي براي يك طرح ) مد نظر و تحليل قرار داد. همچنين مي توان لغات كليدي مرتبط با موضوع را انتخاب كرد و يا تحليل را بر روي يك مقوله از كلمات يا جملات انجام داد. در نقشه ها وتصاوير نيز ممكن است عناصر محيطي و فضايي مورد نظر باشند. مانند جاده ها، كارخانه ها، خانه ها، شهرها، درختان، جمعيت و غيره. از روش تحقيق تحليل محتوا براي مطالعه مواردي چون: توليدات فرهنگي مثل فيلم، موسيقي، نقاشي، نمايشنامه وآثار معماري و فضاهاي شهري نيز مي توان سود جست (براي نمونه ن.ك.به: محمدرضا حافظ نيا،1384، 66-65 ؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 136-132 ).

5- ب – روش تحقیق تحلیل معنی های ضمنی

یکی از روش های مهم و کار آمد در مسائل محیطی روش تحلیل معنی های ضمنی است. در این روش می توان دلالت هایی را که اشخاص مختلف برای کلمات خاص قائل می شوند به دست آورده و از نتیجه حاصل به نحوه تعبیر و تفسیر آنها از محیط اطرافشان پی برد. آزگود، روانشناس معروف، براي آنكه بتواند معني هاي ضمني كلمات را در ذهن افراد جست و جو كند روش فوق را بكار برد. در اين روش محقق از افراد منتخب مي خواهد كه در مورد كلمات مطرح شده از سوي محقق فكر كنند و نظر خود را بر روي يك محور دوقطبي كه مثلا از يك تا پنج مدرج شده است انتقال دهند. به عنوان مثال از پاسخگو خواسته مي شود كه روي يك محور دو قطبي كه روي يك قطب آن كلمه مدرن و روي قطب ديگر كلمه سنتي نوشته شده است( بدين ترتيب عدد 1 به معناي مدرن و عدد 5 به معناي سنتي است) تصاويري از شهرها يا بنا هاي مختلف را شماره گذاري كنند (به آنها از 1 تا5) نمره بدهند. زماني كه اين آزمايش بين تعداد مورد نظر انجام شد مي توان تعبير گروه پاسخگو را از تصاوير گفته شده به دست آورد(براي نمونه ن. ك. به: محسنيان راد، 1380، صص 152-147)

-ب- روش تحقيق همبستگي

اين نوع از تحقيق براي ارزيابي وجود رابطه بين دو يا چند متغير است. در اين پ‍‍‍‍ژوهش ها پژوهشگر مي خواهد بداند كه آيا بين دو پديده يا دو گروه رابطه و همبستگي وجود دارد يا خير؛ يعني آيا تغيير در يكي با تغيير در ديگري همراه است يا خير؛ و اگر چنين ارتباطي وجود دارد، چه ميزان و از چه نوع است؟

همبستگي ها اصولا بر دو نوعند: مثبت و منفي ( از 1 + تا 1 - ). همبستگي مثبت آن است كه جهت تغيير در يك متغير با جهت تغيير در متغير ديگر همسو باشد؛ مثلا جهت هردو افزايشي يا كاهشي باشد؛ مانند رابطه بين شيب رودخانه و شدت جريان آب، يا افزايش بيكاري وميزان طلاق در جامعه. در مقابل، همبستگي منفي آن است كه جهت تغييرات در يك متغير با جهت تغييرات در متغير ديگر همسو نباشد. يعني اينكه افزايش يكي با كاهش ديگري همراه باشد وبالعكس، مانند رابطه بين تورم قيمت ها و قدرت خريد مردم ( ن.ك.به: محمدرضا حافظ نيا، 1384، صص 70-66 ) .

بخش دوم: فنون جمع آوری وتحلیل اطلاعات وتعیین نمونه

فصل چهارم: جمع آوری اطلاعات

برای جمع آوری اطلاعات از فنون و ابزارهای گوناگونی می توان بهره برد. در اینجا به مهمترین این ابزارها و فنون و ماهیت و نحوه ی تأمین اعتبار آن از طرف پژوهشگر اشاره می کنیم (توجه بفرمایید که این موارد روش تحقیق نیستند بلکه فنون و ابزارهای جمع آوری اطلاعات درتحقیق اند مثل مشاهده، توزیع پرسشنامه، مصاحبه و غیره) (از جمله ن. ك. به: محمدرضا حافظ نيا، 1384، ص 162). مرحله گردآوري اطلاعات در واقع فرايندي است كه طي آن پژوهشگر با اتكاء بر ابزارهاي مختلف اطلاعات مورد نياز را جمع آوري و سپس آنها را فشرده، تلخيص و طبقه بندي مي كند؛ تا بتواند آنها را تحليل نموده و فرضيه هاي تدوين شده خود را به وسيله آنها مورد ارزيابي و سنجش قرار داده و در نهايت، در مورد آن فرضيات، حكم صادر كند. بهمين علت اعتبار اطلاعات (چه اطلاعاتي باشند كه قبلا توليد شده باشند و چه اطلاعاتي باشند كه توسط خود محقق توليد شده شوند)اهميت فوق العاده اي پيدا مي كنند. بنابر اين دانشجو و پژوهشگر بايد به دو اصل مهم "صحت واعتبار اطلاعات" و "دقت در استخراج و نحوه استفاده از اطلاعات" توجه بسيار داشته باشد. فنون و روش هاي جمع آوري اطلاعات را نيز به اشكال مختلف دسته بندي مي كنند. از جمله به دو دسته "ميداني" و "كتابخانه اي" (براي اطلاعات بيشتر ن. ك. به: همان، صص 217-162 ).

الف: مشاهده

روش هاي "ميداني "جمع آوري اطلاعات روشهايي هستند كه در آنها محقق مجبور است براي گردآوري داده ها و اطلاعات، و همچنين برقراري ارتباط با واحد تجزيه و تحليل، به محيط بيرون رفته و با مراجعه به محيط، اشخاص، آثار، و نهادهاي مختلف اطلاعات مورد نظر خود را گرد آوري نمايد. از جمله مهمترين و متداولترين روشها و فنون گفته شده روش مشاهده است. فن مشاهده بطور خاص در مطالعات محیطی، انساني و اجتماعي یکی از مهمترین و بدیهی ترین ابزارهای جمع آوری اطلاعات است. مشاهده عبارت است از شناسایی، نامگذاری، مقایسه، توصیف و ثبت آنچه روی می دهد.

1-الف- تعریف و انتخاب واحد تجزيه و تحليل مورد مشاهده: اولین مرحله در انجام مشاهده علمی تعریف دقیق و کامل آن چیزی است که می باید مورد مشاهده قرار گیرد. این تعریف به منظور آن انجام می شود که:

1- حداقل یک ملاک روشن و مشخص تعیین گردد تا بتوان بر اساس آن حضور یا عدم حضور پدیده ی مورد مطالعه تشخیص داده شود. این ملاک ممکن است شکل (فرم)، تغییرات فیزیکی، علل بوجود آورنده و امثالهم باشد.

2- در صورت وجود تعداد زیاد واحد مورد مشاهده پژوهشگر باید بتواند معادل بودن آنها را به اثبات برساند. مثلا اگر واحد های خاص آموزشی را مطالعه می کند باید بتواند همسانی آنها را در صورت لزوم به اثبات برساند.

3- بهتر است تعداد واحدهای مورد مشاهده متعدد باشد. تا احتمال تصادفی بودن رفتارها یا مشخصات در جامعه ی مورد مشاهده به حداقل برسد.

4- باید در ابتدای مشاهده از طبقه بندی های انتزاعی و از قبل تعیین شده و همینطور داشتن تعصب و پیشداوری به شدت پرهیز نماید خودداری گردد.

5- هر واحد مورد مشاهده، اعم از افراد و محیط های مورد نظر، باید از قبل تعریف شده و مشخص شود.

6- در صورت وجود تعداد زيادي از واحد تجزيه و تحليل مورد مشاهده، پژوهشگر می باید تعداد محدودی از آنها به عنوان نمونه انتخاب و مورد مشاهده قرار دهد.

2-الف- نحوه ی ثبت نتایج مشاهده: در فن مشاهده پژوهشگر می باید قبل از شروع بکار در مورد چگونگی ثبت مشاهدات تصمیم گرفته باشد. برای این کار چهار روش وجود دارد:

1- 2-الف- ثبت فراوانی: مشاهده گر تعداد دفعاتی را که یک رفتار ویژه بروز می کند را در یک واحد زمانی مشخص ثبت می نماید. مثل تعداد دفعاتی که در یک مسابقه ورزشی توپ در اختیار یک بازیکن قرار می گیرد؛

2-2-الف- ثبت مدت: مشاهده گر به مدت زمان بروز یک رفتار یا یک مشخصه ی خاص توجه دارد. لذا وی زمان شروع و خاتمه ی یک رفتار خاص را مورد نظر و ثبت قرار می دهد. مثل مدت انتظار مسافران در یک ایستگاه اتبوس شهری؛

3-2-الف- ثبت فاصله ی میان دو رفتار: مشاهده گر به فاصله ی زمانی پایان یک رفتار یا بروز خصوصیت ویژه و آغاز رفتار یا خصوصیت دیگر توجه دارد. مانند بالا رفتن آلودگی هوا و بروز احساس خستگی ورزشکاران در مقابل در بروز همین حالت در هوای کاملا پاک؛

4-2-الف- ثبت ترتیب ظهور: مشاهده گر به نسبت کلیه ی رفتار های آزمودنی بر حسب ترتیب ظهور آن می پردازد. از این روش بخصوص در تحقیق های قوم نگارانه استفاده می شود. مثل ترتیب حضور مردم در یک آئین خاص.

3-الف- انواع مشاهده: مشاهده براي تحقيق علمي مي تواند، بسته به اهداف، روش تحقيق و شرايط محيطي به اشكال مختلف انجام شود. انواع مشاهده عبارتند از:

1-3-الف- مشاهده ی مشارکتی: که در آن پژوهشگر در جامعه ی مورد تحقیق مستقیما مشارکت می نماید. مشاهده ی مشارکتی یکی از اصلی ترین روشهای جمع آوری اطلاعات در روشهای تحقیق کیفی است. مشارکت یا دخالت در مکان یا جامعه ی مورد تحقیق این امکان را بوجود می آورد که پژوهشگر واقعیت را ببیند، بشنود و تجربه نماید؛

2-3-الف- مشاهد ی غیر مشارکتی: که در آن مشاهده گر خود را از جمع مشاهده شوندگان مجزا نگه داشته و با ابزارهای مختلف به ثبت مشاهدات خود از موضوع مورد مشاهده می پردازد. در این حالت مشاهده گر باید از پیش داوری و طبقه بندی رفتار های قابل مشاهده خودداری نماید؛

3-3-الف- مشاهده علنی: در این نوع مشاهده، مشاهده گر بطور رسمی و علنی در محیط استقرار می یابد و به مشاهده پدیده یا موضوع مورد مطالعه می پردازد؛

4- 3-الف- مشاهده غیر علنی: در این روش مشاهده بصورت غیر رسمی و ناشناس در محیط مورد بررسی حاضر و به مطالعه و ثبت وقایع می پردازد ( نگاه کنید به: محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص 217-206 ).

در فن مشاهده می توان از ابزارهایی برای ثبت صداها و تصاویر سود جست. از این ابزارها به صورت ترکیبی نیز می توان استفاده کرد؛ مانند ثبت صدا و تصویر در هنگام انجام مصاحبه.

ب: مصاحبه

یکی دیگر از ابزارهای مهم جمع آوری اطلاعات مصاحبه است. با کمک مصاحبه می توان به ارزیابی عمیق تر ادراک ها، نگرش ها، علایق و آرزوهای آزمودنی ها پرداخت. مصاحبه ابزاری است که امکان بررسی موضوع های پیچیده، پیگیری پاسخ ها یا پیدا کردن علل آن اطمینان یافتن از درک سؤال از سوی آزمودنی را فراهم می سازد.

مصاحبه ممکن است کاملا سازمان یافته باشد و در ضمن آن مطالب ثابت و مشخصی از تمامی مصاحبه شوندگان پرسیده شود و یا اینکه چندان سازمان یافته نباشد و بیشتر به گفتگوی میان دو دوست شبیه باشد تا امر گرد آوری داده ها و بالاخره مصاحبه می تواند شرایطی بینابین داشته باشد که در اینصورت آنرا نیمه سازمان یافته می نامند.

1- ب- مشخصات انواع مصاحبه

1-1-ب- مصاحبه ی سازمان یافته: در این نوع مصاحبه، مصاحبه گر از قبل سؤال های خاصی را فراهم آورده و در زمان مصاحبه آن را در اختیار مصاحبه شوندگان قرار داده یا از آنها می پرسد.

2- 1-ب- مصاحبه ی نیمه سازمان یافته: در این شکل از مصاحبه نیز سؤالات از قبل طراحی شده اند و هدف پژوهشگر کسب اطلاعات عمیق از مصاحبه شونده است. در این نوع مصاحبه در مقابل پاسخ های مصاحبه شونده در مورد چرایی پاسخ او سؤال می شود یا بر پایه ی پاسخ های او سؤالات جدید طراحی می گردند.

3-1-ب- مصاحبه سازمان نیافته (آزاد): این روش مستلزم آزادی مصاحبه شونده در بیان انواع مطالب و روش بیان آنهاست. مصاحبه گر با اتکاء به این روش به کشف اطلاعات عمیق و دقیق از مصاحبه شونده می پردازد این فن جمع آوری اطلاعات در روشهای تحقیق کیفی که مبتنی بر اطلاعات عمیق است بکار می رود.

2-ب- اموری که می باید در مصاحبه رعایت شود تا اعتبار علمی آن حفظ گردد

1-2-ب- ایجاد جو دوستانه: مصاحبه گر می باید جوی آرام و فضایی قابل اطمینان با مصاحبه شونده بر قرار نماید.

2- 2-ب- توجه و علاقه ی مصاحبه گر: مصاحبه گر می باید همه ی سؤالات خود را با یک رویه و روحیه ی ثابت بیان و در مقابل پاسخ ها نیز عکس العمل یکسان از خود بروز دهد. عکس العمل هایی مانند تعجب، تشویق یا سرزنش مخرب خواهد بود.

3-2-ب- نظم در ارائه ی سؤال ها: بهتر است سؤالات بنیادی و اساسی شروع و به تدریج سؤال های خاص و حساس مطرح شوند. سؤال های حساس در زمانی با پاسخ مناسب و صحیح روبرو خواهد شد که اعتماد مصاحبه شونده جلب گردیده باشد.

4- 2-ب- طرح یکسان سؤالات: مصاحبه گر می باید تمام سعی خود را مبذول نماید تا با همه ی پاسخ گویان به یک نحو برخورد کند و برای بیان سؤال ها از یک نوع یکسان واژگان و جمله بندی استفاده نماید. در غیر اینصورت پاسخ ها متفاوت خواهند شد.

5- 2-ب- بروز بی طرفی در مصاحبه: مصاحبه گر می باید در تمام طول جمع آوری اطلاعات و مصاحبه با افراد مختلف سعی بر بی طرفی کامل داشته باشد. زیرا جهت گیری مصاحبه گر به نوعی هدایت نمودن مصاحبه شونده بسوی ابراز عقاید خاص است که این امر از آفات مهم این روش در جمع آوری اطلاعات است.

6- 2-ب- برای هر مصاحبه یک فرم باید طراحی شود که در آن مشخصات مصاحبه شونده، مصاحبه گر، زمان مصاحبه و دیگر مطالب ارائه شود. در نهایت پژوهشگر در صورت داشتن همکاران و دستیارانی برای مصاحبه باید در صورت لزوم آموزشهای اولیه را به آنها بدهد و گروه تحقیق را بگونه ای رهبری نماید تا همه ی مصاحبه گران مجدانه شیوه های مصاحبه ی صحیح را اعمال نمایند.

پ- پرسشنامه:

سومین فن و روش گردآوری اطلاعات تدوین و استخراج پرسشنامه است. سؤال های پرسشنامه در واقع نوعی محرک- پاسخ محسوب می شوند. باید توجه داشت که در برخی جوامع پر کردن پرسشنامه اغلب اعتبار مصاحبه را ندارد و افراد جدیت لازم را برای اینکار بروز نمی دهند. لذا پرسشنامه باید بگونه ای تدوین شود که حتی الامکان مورد مطالعه را به پاسخ دادن ترغیب نماید. مهمتر اینکه پرسش ها نباید قابل تفسیر و مبهم باشند و نیاز به توضیح شفاهی باشد.

1- پ- اصول تدوین پرسشنامه

1- 1-پ- برای تدوین یک پرسشنامه ی قابل قبول باید اهداف محقق برای این امر قبلا بصورت مکتوب آماده شده باشد و پرسشنامه می باید بر پایه ی اهداف محقق، سؤالات تحقیق و بویژه فرضیات تحقیق باشد.

2- 1-پ- نحوه ی تنظیم پرسشنامه باید پاسخگو را جذب نماید. ضمنا باید با یک مقدمه ی کوتاه هدف از تنظیم و ارائه ی پرسشنامه بیان و اهداف تحقیق بصورت بسیار کلی برای پاسخگو بیان شده باشد.

3- 1-پ- پرسشنامه می باید در حد امکان کوتاه باشد.

4- 1-پ- در صورت لزوم باید نحوه ی پر کردن پرسشنامه بصورت کوتاه برای پاسخگو تشریح شده باشد.

5-1-پ- باید در زمان طراحی و تنظیم پرسشنامه دقت شود که حتی یک سؤال اضافی که بعدا در چهار چوب تحقیق نباشد مطرح نگردد.

6- 1-پ- سؤالات حساس که جنبه ی تجسس در امور فکری، مالی، سیاسی و امثالهم را دارند اغلب بدون پاسخ می مانند و یا پاسخ های درست به آنها داده نمی شود و باید یا از مطرح نمودن آنها خودداری گردد یا آنها را بصورت غیر مستقیم مطرح نمود. مثلا بجای آنکه بپرسیم آیا شما مالیاتهای مربوط به خود را به موقع و کامل پرداخت می کنید؟ باید سؤال شود: آیا فکر می کنید اکثر مردم مالیاتهای مربوط به خود را به موقع و کامل پرداخت می کنند؟

7-1-پ- سؤالات پرسشنامه به سه شیوه تنظیم می شوند:

الف- سؤالات بسته که در آن پاسخ کوتاه به سؤالات از قبل تنظیم شده و پاسخگو فقط باید جلوی پاسخ مناسب علامت بگذارد.

ب- سؤالات نیمه باز که در آن پاسخ ها تفصیلی تر هستند و اغلب یک مورد هم برای اظهار نظر شخصی پاسخگو در نظر گرفته می شود مثل : سایر.

پ- سؤالات باز که در آنها تنها موضوع سؤال مطرح می شود و پاسخگو می تواند به دلخواه خود به سؤال جواب دهد. این مورد آخر تنها در تحقیقات کیفی بکار می رود.

8-1-پ- بخش اول پرسشنامه را به درج مشخصات فردی پرسش شونده اختصاص دهید. توجه نمائید که بنا به مصلحت محقق و حساسیت سؤالات پرسشنامه می تواند با نام و یا بی نام باشد اهم این مشخصات عبارتند از: 1- سن، 2- جنسیت، 3- شغل، 4- میزان تحصیلات، 5- محل تولد، 6- محل زندگی، 7- وضعیت تأهل، 8- درآمد، 9- مذهب، 10- رشته ی تحصیلی، 11- قومیـت، و مشخصات عمومی دیگر.

9-1-پ- مانند مصاحبه پرسشنامه نیز باید از سؤالات بنیادی و کلی شروع و به تدریج به سؤالات خاص برسد و در هر صورت تمام سؤالات می باید کاملا هدفمند و در جهت تحقق اهداف و سؤالات تحقیق باشند.

قبل از توزیع پرسشنامه در بین جامعه ی مورد نظر حتما می باید یک آزمایش مقدماتی در بین یک جمع کوچک انجام شود (آزمایش پایلوت) تا مشکلات احتمالی پرسشنامه بر طرف گردد. بهتر است برای این بخش، پرسشنامه ی آزمایشی بین کسانی که بعدا مورد پرسش قرار می گیرند، و نیز اشخاص صاحب نظر و کسانی که احتمالا از نتایج این پرسشنامه استفاده کرده یا در استخراج آن کمک خواهند نمود، توزیع گردد. تحقیقات بعمل آمده نشان می دهد که پاسخ به پرسشنامه ها در آمریکا شرایط عددی زیر را داشته اند: حداکثر پاسخ دهی 95 درصد- حداقل پاسخ های دریافتی 50 درصد و میانگین 74 درصد.

و در نهایت، اگر قصد دارید برای استخراج پرسشنامه ها از رایانه استفاده نمائید حتما باید در تنظیم و کدگزاری سؤالات از ابتدا با یک متخصص آمار و رایانه مشورت نموده و سؤالات را بگونه ای تنظیم کنید که استخراج رایانه ای آن تسهیل گردد.

ت: مطالعه ی اسنادی (کتابخانه ای)

در هر پژوهشی بهر حال باید به مطالعه ی اسنادی و کتابخانه ای متکی بود. زیرا برخی از پژوهش ها اصولا به این روش جمع آوری اطلاعات منوط و مربوط هستند و از آغاز تا انتها متكي به يافته هاي كتابخانه اي مي باشند. برای بقیه ی پژوهشها نیز جهت اشراف به موضوع تحقیق و مطالعه و بیان سوابق تحقیق چاره ای جز مطالعه اسنادی نداریم ( براي كسب اطلاعات بيشتر ن. ك. به: محمد رضا حافظ نيا، 1384، صص 179-164؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 67-56 ).

اسناد و مکتوبات كتابخانه اي به دو دسته منابع دست اول و منابع دست دوم تقسیم می شوند. اغلب کتب و مقالات و پایان نامه ها اسناد دست دوم تلقی می شوند. ارزش منابع دست دوم آنستکه خود چندین منبع دیگر را نیز در اختیار پژوهشگر قرار می دهند.

منابع دست اول نیز منابعی هستند که نتیجه ی تلاشهای مستقیم محقق ونویسنده هستند مثلا گزارش تحقیق یک محقق از جمله منابع دست اول محسوب می شوند. از آنجا که در منابع دست دوم ممکن است نویسنده برداشت خاصی را بنا به سلایق و نظریات شخصی از منبع دست اول ارائه داده باشد؛ لذا در مواردی بهترین راه برای پژوهشگر مراجعه ی مستقیم به منابع دست اول است (برای اطلاعات بیشتر ر.ک. به: علی دلاور،1376، صص86-85) .

مطالعه اسنادی در مورد موضوع تحقیق باعث می شود که محقق در آن موضوع مطلع و پیشقدم باشد و بر حیطه ی کاری خود کاملا مسلط گردد. دانستن سوابق و پیشینه ی هر موضوع تحقیق از الزامات بسیار مهم هر تحقیق است. مطالعه ی سوابق هر موضوع ضمنا به محقق کمک می کند تا روش تحقیق بهتری را اتنخاب کرده و موضوع تحقیق خود را تا آنجا که ممکن است محدود کند. بویژه آنکه ممکن است محقق به علت عدم اطلاع از پژوهش هاي قبلي دست به پژوهشی تکراری بزند.

در هر صورت مطالعه ی منابع و اسناد نیز می باید نظام یافته باشد بدین معنی که محقق می باید اهداف، سؤالات و فرضیات تحقیق را در جلوی روی خود گذاشته و بر اساس آنها و در پاسخگویی به آنها به مطالعه ی اسناد و منابع بپردازد. در غیر این صورت ممکن است از بسیاری از مطالعاتی که انجام داده اصولا استفاده ای نکند یا اسناد و منابع مهمی را مطالعه نکند.

در مطالعه ی اسنادی به نکات زیر توجه نمائید:

1- ت- قبل از مطالعه ی یک سند یا کتاب یا پایان نامه ابتدا به چکیده و مقدمه و سپس به فهرست منابع آن مراجعه و در صورت تشخیص مناسبت آن منبع با موضوع تحقیق به مطالعه بپردازید.

2-ت- به محض شروع مطالعه ی یک منبع کلیه ی مشخصات آنرا اعم از مشخصات خود سند و نیز نام نویسنده و احتمالا مترجم و تاریخ نشر و ناشر آنرا حتما یادداشت نمائید.

3-ت- در صورت تصویر برداری (کپی گرفتن) از یک سند مکتوب یا نقشه ها و تصاویر داخل آن، کپی (تصویر) روی جلد و صفحات اول آنرا نیز تهيه كنيد تا در هنگام ارجاع به آن دچار مشكل نشويد.

4- ت- هر مدرک، سند، نقشه، جدول، عکس و امثال آنها را، که در نوشته و گزارش تحقيقاتي ی خود مورد استفاده قرار می دهید؛ حتما و قطعا باید آدرس و مشخصات منبع در ذیل آن درج شود. در مواردی که سند مربوط به خودتان است نیز این نکته باید بدین ترتیب ذکر شود: مأخذ: نگارنده - تاریخ

5- ت- بهتر است پژوهشگر قبل از مطالعه ی کامل تك تك منابعي كه به آنها برخورد مي كند ابتدا اهم منابع قابل قبول خود را پیدا كرده و یک فهرست از آنها و محل هایی که آن منابع قابل دسترسی هستند تهیه نموده و سپس به مطالعه ی دقیق آنها بپردازد. البته در حین این مطالعات منابع دیگری نیز احتمالا یافت خواهند شد که می باید به فهرست فوق اضافه شوند. این امر بخصوص در مورد استفاده از منابع اینترنتی صدق می کند.

6-ت- برای یادداشت برداری از منابع مختلف نیز حتی الامکان از برگه های یادداشت برداری رسمی استفاده شود. در غیر اینصورت باید برای هر برگه ی یادداشت کلیه ی مشخصات منبع مورد استفاده ذکر شود و بویژه شماره ی صفحات مورد استفاده به دقت درج گردد ( براي مطالعه بيشتراز جمله ن. ك. به: محمد رضا حافظ نيا، 1384، صص 179-164 ).

7- ت- اگر محقق یا دانشجو آمار یا سندی را که قبلا تولید و منتشر شده است را با تغییراتی که خود در آن به وجود آورده است مورد استفاده قرار دهد، ( مانند کار اضافی بر روی نقشه های پایه سازمان نقشه برداری )، در ارجاع نویسی، این موضوع، به عنوان مثال، باید بدین ترتیب منعکس شود: "ماخذ: نگارنده بر اساس نقشه های سازمان نقشه برداری کشور-1385" ( برای اطلاعات بیشتر در این مورد ن. ک. به: زهره سرمد و دیگران، 1376، صص 154-139 ).

فصل پنجم: فنون و روشهای تجزیه و تحلیل اطلاعات

در هر پزوهشی بعد از گردآوری، استخراج و طبقه بندی داده ها و اطلاعات در اشکال مختلف، مانند جداول آماری، محقق وارد مرحله تجزیه و تحلیل اطلاعات می شود. در این مرحله پزوهشگر/دانشجو، با استفاده از روش های مختلف، اطلاعات حاصل و طبقه بندی شده را در جهت آزمون فرضیه (فرضیه ها) و ارزیابی میکند. در این مرحله محقق باید داده ها و اطلاعات کسب شده را در راستای پاسخگویی به سئوالات تحقیق، ارزیابی فرضیات و رسیدن به اهداف تحقیق جهت داده و مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.

1- انواع شیوه های تجزیه و تحلیل اطلاعات

1-1- شیوه تجزیه و تحلیل داده هاي کمّی

روش تجزیه و تحلیل کمّی یا آماری برای تجزیه و تحلیل اطلاعات و داده های کمّی بکار می رود. روش تحلیل کمّی به تناسب روش تحقیق مورد استفاده توسط پژوهشگر و نیز اهداف تحقیق متفاوت بوده و از روش های ساده و اولیه آماری تا روش های پیچیده را در بر می گیرد. تجزیه و تحلیل کمّی به دو شیوه توصیفی و استنباطی صورت می پذیرد. ویژگیهای این دو شیوه عبارتند از:

1-1-1- تجزیه و تحلیل توصیفی: آمار توصیفی بطور عمده شامل جداول توزیع فراوانی و نسبتهای توزیع، نمایش هندسی و تصویری توزیع، اندازه های گرایش به مرکز، اندازه های پراکندگی و امثالهم می شوند. آمار توصیفی، وضعیت پدیده یا موضوع مورد مطالعه را، به زبان آمار، تصویر سازی و توصیف می کند. بدین ترتیب محقق پس از استخراج اطلاعات از طریق تشکیل جداول توزیع فراوانی اقدام به خلاصه نمودن و طبقه بندی داده های آماری می نماید. پس از این کار محقق قادر خواهد بود درصدهای توزیع فراوانی و در صدهای تراکمی را محاسبه نماید. برای نمایش نحوه توزیع یک صفت در جامعه نمونه یا کل جامعه می توان از ابزارهای زیر استفاده کرد:

الف. ترسیم هیستوگرام یا نمودار های ستونی ساده و ترکیبی (افقی یا عمودی)

ب. ترسیم پلی گون یا نمودارهای چند ضلعی ساده و ترکیبی

پ. ترسیم منحنی برای داده های تراکمی و تجمعی (مانند درصدهای تراکمی)

ت. ترسیم دوایر ساده، قطاعی و ترکیبی

ث. ترسیم نمودار مثلثی

ج. نمودارهای هرمی

چ. نمودارهای تصویری برای نمایش شکلی پدیده ها

مسلما نرم افزارهای رایانه ای برای ارائه اشکال و نمودارهای فوق کارآیی و سرعت بسیار زیادی دارند. بعد از مرحله مصورسازی محقق میتواند اندازه های گرایش به مرکز را برای داده های آماری شامل میانگین، میانه و نما را، که معرف نحوه همگرایی توزیع هستند را محاسبه کند. در مرحله بعد پژوهشگر می تواند اندازه های پراکندگی را شامل: دامنه تغییر، انحراف معیار و واریانس را محاسبه نماید.

2-1-1- تجزیه و تحلیل با استفاده از آمار استنباطی: در این شیوه نتایج حاصل از مطالعه یک گروه کوچک، که به عنوان "نمونه" انتخاب شده است، به گروه بزرگتری به نام "جامعه" تعمیم داده میشود. در این حوزه مباحثی چون همبستگی و رگرسیون مطرح میگردند. در اینجا به تشریح مختصر این دو می پردازیم:

الف. رابطه همبستگی. این رابطه به بررسی ارتباط بین دو یا چند متغیر می پردازد و ضریب آنرا محاسبه می کند. همبستگی بین متغیرها ممکن است منفی یا مثبت باشد. اصطلاحا اگر افزایش یا کاهش یک متغیر همراه با افزایش یا کاهش متغیر دیگر باشد همبستگی بین آنها را مثبت گویند؛ مانند رابطه بین افزایش آلودگی های محیطی با افزایش انواع بیماری های جسمی و روانی، یا رابطه بین کاهش در آمد ها با کاهش تقاضای مصرف. حال اگر، افزایش یک متغیر با بروز کاهش در یک متغیر دیگر و یا کاهش در یک متغیر باعث افزایش در متغیر دیگر شود همبستگی بین آنها را منفی خوانند؛ مانند رابطه بین افزایش میزان تحصیلات و رفاه در یک جامعه با کاهش جرم و جنایت در آن، یا رابطه بین کاهش میزان مشارکت مردم در اداره شهر با افزایش میزان هزینه های نگهداری آن.

همبستگی مثبت بین 0 تا 1+ و همبستگی منفی بین 0 تا 1- در نظر گرفته می شود. مسلم است که اگر بین دو متغیر اصلا رابطه ای وجود نداشته باشد میزان همبستگی بین آن دو صفر خواهد بود.

ب. رابطه رگرسیون. اگر از یک متغیر برای پیش بینی متغیر دیگر استفاده کنیم این کاربرد را رگرسیون نامند. در رابطه رگرسیون، از طریق یک متغیر مشخص، مقادیر و میزان یک متغیر غیر مشخص پیش بینی و تعیین می شود. مانند تشخیص و تعیین میزان در آمد بر اثر تغییر در میزان تحصیلات. میزان تغییر در یک متغیر بر اثر یک متغیر دیگر را ضریب رگرسیون نامند که برابر است با میزان بروز تغییر در متغیر وابسته بر اثر یک واحد تغییر در متغیر مستقل؛ مثلا در محاسبه تاثیر میزان تحصیلات بر درآمد، تحصیلات متغیر مستقل و درآمد متغیر تابع است (برای آگاهی بیشتر و آشنایی با نحوه محاسبات آماری در شیوه تجزیه و تحلیل های کمی از جمله نگاه کنید به: زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 307-217؛ محمد رضا حافظ نیا، 1384، صص 253-236 ).

2-1- شیوه تحلیل داده هاي کیفی

بطور کلی داده ها نمایانگری از واقعیت ها، مفاهیم، یا دستور العملها هستند. چنانچه داده ها به صورت واژه (و نه به صورت ارقام) به توصیف واقعیت بپردازد آن ها را داده های کیفی می نامند. این نوع داده ها برای توصیف و تشریح شرایط محیطی یک پدیده بکار می رود. علاوه بر آن، به کمک این داده ها می توان درباره ی روابط میان متغیرها و عمق ساختار آن ها به تدوین فرضیه پرداخت و سرانجام نظریه پردازی کرد.

داده ها در روش تحقیق کیفی از طریق مشاهده، مصاحبه، استخراج از اسناد و مدارک و امثال آن گردآوری می شود. تنظیم و تحلیل داده های کیفی مستلزم انجام سه فعالیت است: الف) تلخیص داده ها، ب) عرضه ی داده ها و ج) نتیجه گیری.

1-2-1- تلخیص وطبقه بندي داده ها

منظور از تلخیص داده ها انتخاب، تمرکز، تنظیم و تبدیل داده ها به صورتی خلاصه تر است. مرحله ی تلخیص داده های کیفی، جزئی از فرایند تحلیل داده ها منظور می شود. تلخیص داده های کیفی مرحله ای از تحلیل داده هاست که به پالودن و زدودن اضافات موجود در داده ها می پردازد تا بتوان آن ها را به نظم آورده و سازمان داد و نتیجه گیری نهایی را عملی ساخت.

باید توجه داشت که منظور از تلخیص داده ها صرفا تبدیل آنها به داده های کمی نمی باشد. بطور کلی داده های کیفی را به شیوه های مختلف می توان تلخیص کرد مانند: انتخاب از میان آن ها، خلاصه کردن عبارت ها یا اختیار عبارت های مترادف، منظور داشتن آن ها در دسته بندی های وسیع تر و امثال آن. البته در مواردی هم می باید داده ها را به اعداد یا رتبه ها تبدیل کرد (برای مثال، محیط های مسکونی مورد مشاهده را از نظر سطح تراکم به زیاد، متوسط یا کم دسته بندی می کنیم). البته نوصيه شده است كه واژگان تصوير كننده شرايط محيطي، حتي الامكان، همراه با اعداد منتسب به آنها، مورد تحليل قرار گيرند. بهر حال می باید از همه ی داده هایی که بصورت نهایی جمع آوری می شوند در تحلیل ها استفاده شود .

2-2-1- عرضه ی داده ها

منظور از عرضه ی داده ها، ظاهر ساختن مجموعه های سازمان یافته ای از داده هاست، بطوری که به کمک آنها بتوان نتیجه گیری را عملی و محقق نمود. شکل رایج عرضه ی داده های کیفی، که درگذشته بکار برده می شد، متن داستانه گونه است. این گونه متن ها که معمولا به تعداد صفحات بسیار ی بالغ می شوند آفرین است. چنین متن هایی معمولا از هم گسیخته، پر حجم و از نظر سازمندهی مطالب اغلب بسیار ضعیف است. در چنین شرایطی پژوهشگر نمی تواند از همه ی داده های گردآوری شده ی خود استفاده نماید و معمولا به نتیجه گیری ضعیفی دست پیدا می کند که جزئی بوده و اساس استواری ندارد. بطور طبیعی انسان قادر نیست یک مجموعه ی بسیار وسیع، عمیق و پیچیده از اطلاعات و ارتباطات بین آنها را با یکدیگر در ذهن خود نگه داشته، پردازش نموده و در نهایت به شناختی از واقعیات بر این اساس دست یابد. در حالی که گرایش شناختی افراد باعث انتخاب برخی از داده های جالب توجه و نیز درک یک هیئت و ساختار کلی قابل درک است. بنابراین متون داستان گونه اغلب برای خواننده کسالت آور و خسته کننده است وتنها برخی نکات جالب توجه در ذهن او باقی می مانند. بنابراین باید از عرضه ی تحلیل ها به این سبک حتی المقدور خودداری نمود.

بهترین روش برای عرضه ی نهایی داده های کیفی استفاده از جداول ماتریسی، نمودارها، اشکال، شبکه ها و امثال آنهاست. با استفاده از این ابزارها، داده ها به صورت اطلاعات سازمان یافته تنظیم می شوند. بطوری که پژوهشگر با دست یابی به آن ها می تواند با سهولت بیشتر به واقعیات حاصل از داده ها پی برده و نتیجه گیری های مستندی از آن ها به عمل آورد یا این که به عرضه ی داده های بیشتری پرداخته و نتیجه گیری نهایی را به دست دهد.

عرضه ی داده ها در روش تحقیق کیفی نیز جدا از تحلیل داده ها تلقی نمی شود. مثلا تصمیم گیری پژوهشگر درباره ی سطر و ستون ماتریس داده های کیفی و همچنین شکل داده ها در درون ماتریس(لغوی، رقمی، شکلی) نوعی و بخشی از فعالیت تحلیلی درباره ی داده ها است. لذا برای عرضه ی داده ها به صورت ماتریس ابتدا باید درباره ی شکل ماتریس تصمیم گیری کرد. داده های کیفی رامی توان در حالت های زیر در ماتریس نمایش داد:

1- توصیفی یا تشریحی

2- تک- موردی یا چند موردی

3- ترتیبی

4-بر حسب زمان

5- بر حسب متغیرها

6- مطالب اخذ شده از یادداشتهای پژوهشگر در موقع گردآوری داده ها

از جمله سؤال هایی که درتشکیل ماتریس داده های کیفی مطرح هستند آن است که چه نوع سطر و چه نوع ستونی را باید در نظر گرفت؟ فهرست زیر در این مورد پیشنهاد شده است:

الف: بر حسب اندازه ی واحدهای اجتماعی مورد مشاهده:

1- افراد

2- نقشها

3- روابط رو در رو

4- محیط ها (محل ها یا موقعیت های جغرافیایی)

ب: بر حسب نوع فعالیت واحدها:

1- اعمال و رفتارها ی ویژه

2- رویدادها (وقایع اتفاق افتاده یا در حال اتفاق)

3- فعالیت ها

4- راهبردها (فعالیتهای هدف دار برای دست یابی به مقصد معین)

5- معانی، ادراکات

6- فرایندها (جریان امور، تغییرات در طول زمان)

3-2-1- نتیجه گیری از داده هاي كيفي

سومین فعالیت از زنجیره ی فعالیت های تحلیل داده های کیفی، نتیجه گیری یا تأیید نتایج به دست آمده است. برای این منظور پژوهشگری که داده های کیفی را گردآوری می کند از نخستین قدم به این فکر است که به معنای هر رویداد پی برد، به نظم رویدادها و پدیده ها، الگوی وقوع آنها، تبیین آنها، چگونگی وقوع احتمال آنها، عوامل بوجود آورنده ی آنها پی برده و بالاخره گزاره های مربوط را بیان کند. نتایج حاصل در وهله ی اول ممکن است مبهم به نظر آید ولی با کار بیشتر به تدریج نتایج حاصل شده و قابل ارائه خواهند شد. تحلیل داده های کیفی فرایندی پیوسته است که از نخستین مرحله ی گرد آوری داده ها آغاز شده و در آن بطور مکرر به داده ها رجوع می شود. در انجام این امر روشهایی بکار می رود که آنها را در 8 دسته مرتب کرده اند:

1- شمارش

2- طبقه بندی بر حسب الگوها- موضوع ها

3- خوشه بندی کردن

4- استفاده از استعاره ها

5- طبقه بندی برحسب زمان (مثلا تأثیر فضای کالبدی دانشکده بر دانشجویان را می توان به تأثیر کوتاه مدت و بلند مدت تقسیم کرد)

6- طبقه بندی بر حسب عوامل

7- تعیین رابطه ی میان متغییرها

8- برقراري زنجيره اي از شواهد

( براي كسب اطلاعات بيشتر از جمله ن. ك. به: زهره سرمد، 1376، صص 212-207).

فصل ششم: فنون و انواع نمونه گیری

1- مفهوم وضرورت نمونه گیری

مسلما در بسیاری موارد بویژه در مطالعات به روش کمی و نیز مطالعات اسنادی امکان مراجعه به فرد فرد افراد جامعه ی مورد نظر ممکن نیست و پژوهشگر می باید با اتکاء به روشهای دقیق دست به نمونه گیری علمی بزند. مسلما نمونه باید بگونه ای انتخاب شود که نماینده ماهیت و ویژگیهای کل جامعه باشد. در نمونه گیری ها، و اغلب بخاطر عدم آگاهی به اثرات تخریبی نمونه گیریهای غلط،، محققین و دانشجویان اشتباهاتی را مرتکب می شوند که اعتبار علمی کار تحقیقاتی را خدشه دار نموده و از ارزش آن به شدت خواهد کاست. در مورد نمونه گیری باید به چهار نکته ی زیر توجه نمود:

1- نباید از افراد(اشیاء/پدیده ها)یی که در دسترس هستند به عنوان نمونه استفاده نمود. باید به همه کسانی که بطور بالالقوه می توانند جزو گروه نمونه باشند شانس برابر داده شود؛

2- نباید برای نمونه گیری از افراد(اشیاء/پدیده ها) یی استفاده شود که جزو جامعه ی مورد نظر نیستند؛

3- اندازه و تعداد نمونه نیز بسیار مهم است و اگر رعایت نشود اعتبار علمی تحقیق را ساقط خواهد نمود؛

4- محقق نباید گرایش ها و خواسته های شخصی خود را در امر انتخاب نمونه تاثیر دهد؛

4- روش نمونه گیری نیز بسیار مهم است و غفلت از آن موجب هدر رفتن زحمات محقق و بطلان نتیجه ی تحقیق خواهد شد.

1- ث- تعریف جامعه ی مورد مطالعه

نمونه گیری یعنی انتخاب تعدادی از افراد، حوادث و اشیاء از یک جامعه ی تعریف شده به عنوان نماینده ی آن جامعه. تعریف جامعه ی آماری عبارت است از همه ی اعضای واقعی یا فرضی که علاقه مند هستیم یافته های پژوهش را به آنها تعمیم دهیم. لذا اولین قدم در نمونه گیری تعریف جامعه ی مورد نظر است. شهر، روستا، دانشکده، خیابان و امثالهم می توانند جامعه ی آماری باشند. برای اینکه جامعه ی نمونه با کل جامعه همخوانی داشته باشد. می باید پژوهشگر اطلاعات اولیه ی کاملی از کل جامعه و ترکیب آن داشته باشد. تا شباهت بین دو جامعه حتی الامکان حفظ شود. زیرا محقق باید مطمئن شود که جامعه ی مورد مطالعه ی او نماینده ی واقعی کل جامعه ی مورد نظر هستند.

2- ث- روشهای نمونه گیری

همانگونه که گفته شد نمونه گیری عبارت است از انتخاب بخش یا درصدی از یک جامعه به گونه ای که بتوان آنرا نماینده واقعی جامعه مورد مطالعه دانست. نمونه گیری انواع مختلفی دارد که بر اساس شرایط و مقتضییات یکی از آنها را می توان انتخاب نمود:

1- نمونه گیری تصادفی: در این روش هر یک از اعضای جامعه ی تعریف شده شانس برابر و مستقلی برای قرار گرفتن در داخل جامعه ی مورد مطالعه را دارند. برای انجام این امر می توان از جدول اعداد تصادفی استفاده نمود یا در نمونه های کوچکتر اسامی یا نمرات کلیه ی اعضا داخل یک کیسه ریخته شده و سپس از داخل کیسه به تعداد قابل قبول خارج می شود.

2- نمونه گیری نظام یافته (سیستماتیک): تعداد کل اعضاء جامعه کهقبلا مشخص و فهرست شده اند. در اینجا ابتدا تعداد کل افراد جامعه (مثلا 1000) به تعداد اعضای نمونه مورد نظر (مثلا 100) تقسیم می کنیم (در اینجا 10) و سپس بطور تصادفی یک عدد کمتر از0 1 (مثلا 7) را به عنوان عدد و نقطه شروع انتخاب و در نهایت از شماره 7 دسته های 10 تایی را تشکیل می دهیم (17، 27، 37، ... الی آخر). بدین ترتیب با انتخاب اولین شماره، شماره های بعدی به شکل اتوماتیک تعیین می شوند.

3- نمونه گیری طبقه ای: در این روش در صد آزمودنیهایی که بصودت تصادفی از هر گروه انتخاب می شوند با درصد همان گروه در جامعه ی اصلی برابر است. مثلا اگر دانشجویان 8 درصد جامعه را تشکیل می دهند، 8 درصد نمونه هم باید دانشجو باشند و الی آخر (150 دانش آموز با شرایط عالی، متوسط، ضعیف- اول 50 نفر از هر گروه بعد انتخاب تصادفی درصد مشابه با جامعه در بین آن 50 نفر)

4- نمونه گیری خوشه ای: در این روش گروهها یا مجموعه ها بجای افراد انتخاب می شوند. زیرا در مواردی می خواهیم کل یک مجموعه حتما در نمونه گیری شرکت داده شوند. مثلا بجای نمونه گیری تصادفی در یک منطقه از تهران این شهر را به ده حوزه تقسیم می کنیم و سپس در هر حوزه به تعداد مورد نظر از افراد داخل آن حوزه انتخاب می شوند تا سقف تعداد لازم پر شود.

5- نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای: در این روش علاوه بر انتخاب خوشه ای مناطق در داخل هر منطقه ی انتخاب شده نیز مجددا انتخاب دیگری صورت می گیرد یعنی مثلا از بین دبیرستانهای پسرانه ی موجود چند دبیرستان انتخاب می شود و سپس کل تعداد کلاسهای سال آخر آن فهرست شده و از بین آنها بطور تصادفی چند کلاس به عنوان نمونه انتخاب می گردد.

6- نمونه گیری داوطلبانه: در برخی از مطالعات بویژه مطالعات کیفی می توان از کسانی که داوطلبانه آمادگی همکاری را دارند استفاده نمود. مثلا پرسشنامه ها را تنها به آنها واگذار نمود یا با آنها مصاحبه انجام داد. این امر نیز دارای محاسن و معایبی است ولی در همه ی موارد قابل انجام نیست. مثلا اگر بخواهیم افراد باهوش، متوسط و کم هوش را در جامعه پیدا کنیم مسلما اغلب یا تمامی کسانی که داوطلب خواهند بود از بین افراد باهوش و متوسط هستند و لذا نتیجه ی درست حاصل نخواهد شد. در این روش باید آزمودنی کاملا توجیه شود و کلیه ی مسائل مربوط به تحقیق برای او بیان گردد و اهداف و نتایج مورد انتظار از تحقیق و نقش آزمودنی در آن برای او تشریح شود.

3- ث- اندازه ی نمونه

اندازه و تعداد نمونه در تحقیق بسیار مهم است. بدیهی است هر چه حجم نمونه بیشتر باشد نتیجه بهتری حاصل خواهد شد اما با توجه به محدودیتهای مالی و زمانی اغلب سعی می شود حداقل ممکن رعایت گردد. در روش تحقیق همبستگی حداقل 30 نفر پیشنهاد شده است. در روش های علی-مقایسه ای و آزمایشی حداقل 15 نفر برای هر گروه توصیه شده است . در مطالعات زمینه یابی توصیه شده که برای گروه اصلی 100 نفر و برای زیر گروه های مطالعاتی بین 20 تا 50 نفر انتخاب شوند. مثلا، حداقل، 100 نفر از کل یک دانشکده و 20 نفر برای هر رشته تحصیلی. برای تعیین حجم نمونه در جوامع بزرگتر باید از روشهای مختلف محاسباتی سود جست. (برای مطالعات تفصیلی م. ک. به: علی دلاوری، 1376، صص 133-109؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 190-177 ).

 

ادامه(روشهای تحقیق)

فصل سوم: روش های تحقیق

هر پژوهش علمی ، براساس گزاره هاي تحقيق، نیاز به یک روش تحقیق متناسب با موضوع خود دارد. روش تحقيق در واقع وسيله اي است كه از طريق آن مي توان مشخص نمود كه چگونه يك گزاره تحقيق مورد تاييد يا رد قرار مي گيرد. به سخن ديگر، روش تحقيق همان چارچوب عمليات يا اقدامات جستجو گرانه جهت دست يابي به هدف پژوهش، براي آزمودن فرضيه يا پاسخ دادن به سئوالات تحقيق است. محقق مي تواند براي رسيدن به اين هدف از روش هاي مختلف تحقيق سود برده و به توصيف، تشريح، اكتشاف، و برقراري ارتباط همبستگي، علت و معلولي و امثالهم بپردازد. انتخاب روش تحقیق مناسب، و تداوم استقرار آن در تمام فرايند ومسیر تحقيق، از اصول راهبردی پژوهش علمی است (از جمله ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، ص 22). تحقیقاتی که بدون اتکاء به یک روش تحقیق علمی و معتبر در سطح دانشگاه انجام شده باشند اصولا از اعتبار ساقط هستند؛ و حتی اگر (بصورت تصادفی) به محصول نهایی قابل توجهی هم رسیده باشند، فاقد ارزش و اعتبار علمی و دانشگاهی هستند.

روش های تحقیق را به گروه های مختلفی از جمله: كمي و كيفي، توصيفي (غير آزمايشي و آزمايشي، تاريخي و ميداني، و... تقسیم کرده اند که در اینجا به ارائه برخی از این دسته بندی ها و نيز ویژگی های روشهای تحقیق خواهیم پرداخت.

1-3- روش های تحقیق کمی- کیفی

یکی از دسته بندی های متداول برای متمایز نمودن روش های تحقیق تقسیم آنها به روش های تحقیق کمی و کیفی است. اين دو روش را معمولا به دو رويكرد معرفت شناسانه كه هريك متكي به يك جهانبيني خاص هستند پيوند مي زنند. اين دو رويكرد عبارتند از:

1- رویکرد خردگرایانه

2- رویکرد طبیعت گرایانه

همانطور كه گفته شد جهان بینی و مثال فکری (پارادایم=مثالواره، الگو) در این تقسيم بندي بسیار تعیین کننده است (پارادایم مجموعه ای از مفروضات کلی نظری،قوانین وفنون کاربرد آنها ونیز مفاهیم یا گزاره هایی است که از نظر منطقی بطور انعطاف پذیری به هم مرتبط بوده و جهت فکری و پژوهشی را هدایت می کند) . پارادایم رویکرد خردگرایانه با دیدگاه (Rationalistic) سر و کار دارد که اين ديدگاه بر این باور است که واقعیت چیزی است که انسان بواسطه و از طريق خرد و عقل و به وسیله ی حواس خود مي تواند آنرا تجربه کند. این پارادایم بر این پایه استوار است که متغیرهای تشکیل دهنده ی یک فرایند پیچیده را می توان تجزيه نمود و بطور جداگانه از یکدیگر مورد مطالعه قرار داد (مثلا مطالعه ی تأثیر رفتار معلم بر یادگیری دانش آموزان – بدون مطالعه ی سایر متغیرها ي تاثير گذار بر اين موضوع مانند ميزان سواد والدين، موضوع هاي مرتبط با خصمصيات ژنتيكي يا روانشناختي،... ).

در مقابل پارادایم خردگرايانه پارادايم طبیعت گرایانه معتقد است واقعیت چیزی نیست که همه بطور یکسان آنرا مشاهده يا تجربه کنند و تجربه ی مشابهی از آن حاصل نمایند. بعلاوه تقسیم یک پدیده پیچیده به اجزاء و مطالعه ی هر یک از اجزاء الزاما ما را به شناخت کامل آن پدیده نمی رساند. از سوی دیگر واقعیت مورد مشاهده و خود مشاهده گر نیز بر یکدیگر اثر می گذارند وارزش های مورد باور پژوهشگر به نحوی فرایند پژوهش را تحت تأثیر قرار می دهد. بنابراین واقعیت مورد مشاهده به تفسیر مشاهده گر و ذهنیت او هم بستگی دارد. هرچند کلیه پارادایم ها در حال تغییر و تحول دائمی هستند ولی در مورد دو پارادایم گفته شده می توان عنوان کرد که روش های تحقیق مرتبط با رویکرد خرد گرايانه را "کمی" و روش های تحقيق مرتبط با رویکرد طبیعت گرايانه را "کیفی" می نامند. روش هاي تحقيق كمي به داده هاي كمي و روش هاي تحقيق كيفي به داده- های کیفی مرتبط هستند ( ن. ک. به: ،زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 81-136؛ محمدرضا حافظ نیا، روش تحقیق، 1384).

الف – روش تحقيق كمي

الف- روشهای تحقیق پیمایشي (میدانی) یا زمینه یابی (Survey): روشهای تحقیق پیمایشي به منظور دست یابی و روشن نمودن واقعیتهای موجود بر پایه ی داده های کمی است. در این مجموعه روشها یک جامعه ی نمونه مورد نظر مورد بررسی قرار می گیرد تا کنش ها و واکنش های احتمالی آن تخمین زده شده و پیش بینی گردد. مثل تخمین احتمال برنده شدن یک نامزد انتخاباتی (با مراجعه به نمونه افکار عمومی) یا نظرسنجی مردم در مورد نگرش آنها نسبت به تغییر در یک ساختار اجتماعی یا سیاسی. بنابراین روش تحقیق زمینه یابی یا پیمایشی یا میدانی عبارتست از مشاهده پدیده ها به منظور معنا بخشیدن به ابعاد مختلف اطلاعات جمع آوری شده. برای تحلیل و تفسیر داده ها، بکارگیری روش های معین ضروری است. در واقع، آمار یک ابزار فنی برای جمع آوری، خلاصه سازی، تشریح و تفسیر داده های کمی است.

1- روش تحقیق توصیفی (Descriptive)

2- روش تحقیق تشریحی (تبیینی) (Explanative)

3- روش تحقیق اکتشافی (Explorative)

تحقیقات پیمایشي می توانند درسه حالت مقطعی (ایستا)، طولی (پویا) و دلفي انجام شوند:

در تحقیق مطالعه ی مقطعی (ایستا) اطلاعات در یک مقطع زمانی معین در مورد جامعه ی (نمونه) مورد نظر جمع آوری می گردد. از این اطلاعات، به عنوان مثال، در توصیف همبستگی بین متغیرها در یک مقطع زمانی استفاده می شود. مثلا در مورد انتخاب یک نامزد انتخاباتی از مردم سؤال شده بعد داده ها بررسی و تحلیل می شوند و احتمال انتخاب یک شخص خاص مشخص می شود.

در تحقیق طولی (پویا) محقق اطلاعات جمع آوری شده در زمانهای مختلف را در مورد یک پدیده ی خاص یا یک جامعه ی معین جمع آوری و مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد. بنابراین او قادر خواهد بود تغییرات بوجود آمده در طی زمان را مورد بحث قرار دهد. مانند مطالعه ی تاریخ تحول کاربری اراضی (كالبدي) در یک منطقه یا یک شهر.

در تحقيق به روش دلفي نظر پژوهشگر آنستكه نظر يك جمع صاحب نظر را در باره يك موضوع خاص كسب و بررسي كند. براي تحقق اين هدف اولين قدم آن خواهد بود كه پژوهشگر مجموعه اي از سئوال هاي از قبل تهيه شده در باره يك موضوع را براي اعضاي گروه صاحب نظر ارسال نموده و از آنان درخواست كند تا درجه اهميت آنها را مشخص نمايند. پس از جمع آوري پاسخ ها در دور اول، و بر پايه الويت بندي و رتبه بندي انجام شده در آن، در دور بعد، پرسشنامه اي تهيه خواهد شد. در اين دور از پاسخگويان خواسته خواهد شد كه در صورت عدم موافقت با نتايج حاصل از پاسخ هاي دور اول، دلايل توجيهي خود را عنوان كرده يا پاسخها را تعديل كنند. با اين روش مي توان يك توافق نسبي از نقطه نظر تشخيص مسائل دست يافت. معمولا يك مقياس سه، پنج يا هفت درجه اي براي رتبه بندي گفته شده به كار مي رود. ضمن آنكه از پاسخ دهندگان درخواست مي شود تا، در صورت لزوم، موارد مورد نظر خود را نيز به فهرست ارائه شده اضافه نمايند (براي نمونه ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، ص 84).

2-الف- ويژگيهای روش های مختلف تحقيق كمی و پيمايشی

1-2- الف- روش تحقیق توصیفی

روش تحقیق توصیفی بدنبال شناخت بهتر یا هدفمند واقعیت های موجود و توصیف شرایط یا پدیده های مورد بررسی است. این به معنی " توصیف" یک جامعه ی آماری خاصی در مورد نحوه ی توزیع یک پدیده ی معین در آن است. بدین ترتیب محقق در مورد علت وجودی پدیده یا توزیع آن بحث نمی کند بلکه تنها به " چگونگی توزیع" یک پدیده، مثل وضعیت صفت هایی چون سن، جنسیت، وزن، سواد، تاهل، برخورداری از امکانات خاص و امثالهم در جامعه ی مورد پژوهش می پردازد و بدین ترتیب آنرا توصیف می کند. مانند توزیع سنی و جنسی جمعیت در یک گروه اجتماعی خاص، درصد آراء مردم در انتخابات، یا میزان بیکاری در بین کارگران در یک جامعه ی نمونه. حاصل تحقیقات توصیفی این قابلیت را دارند که به کل کشور یا کل جامعه تعمیم داده شوند. در تحقیق توصیفی محقق بدنبال آن است که مشخص کند " در جامعه چه می گذرد؟" بدون آنکه بتواند در آن تغییری مصنوعی ایجاد کند(آزمایش) یا بدنبال چرایی پدیده ها باشد.

اهداف عمده روش تحقیق توصیفی را می توان به شرح ذیل خلاصه کرد:

1- ماهیت شرایط موجود چگونه است؟

2- چه رابطه ای میان رویدادها وجود دارد؟

3- وضعیت موجود چگونه است؟

تحقیق توصیفی ممکن است بسیار عینی یا انتزاعی باشد. در سطح عینی می توان سطح درآمد اقشار مختلف مردم، روابط قومی آنها و امثالهم را توصیف کرد. در سطح انتزاعی می توان اموری مثل : " آیا خانواده ی زمان معاصر منزوی است؟" آیا جوامع امروز بشر از معنویت گریزان اند؟ و امثالهم مورد توصیف قرار گیرد. تحقیقات توصیفی در عین حال می توانند بنیادی یا کاربردی باشند. در نوع بنیادی این روش کشف حقایق و واقعیت های جهان خلقت مد نظر است. این پژوهش ها در علوم فیزیک، شیمی، زیست شناسی، زمین شناسی، جغرافیا، روان شناسی، جامعه شناسی، و اقتصاد به کشف حقایق علمی می پردازد.

اگر بخواهیم موردی را تبیین کنیم (تشریح کنیم) ابتدا می باید خوب آنرا توصیف کرده باشیم. مثلا می توان در توصیف شرایط خانواده ی بعد از انقلاب صنعتی به این نتیجه رسید که خانواده ها کوچکتر و هسته ای شده اند و سپس در پی تبیین و تشریح چرایی آن برآمد. ولی اگر اولی غلط استنباط شده باشد مسلما تشریح ما هم به بیراهه رفته است.

بايد توجه كرد كه تحقیقات توصیفی بسیاری معضلات پنهان بشر را آشکار کرده اند مثل گستردگی فقر در جهان، بیکاری های گسترده، شکنجه، طلاق و امثالهم (برای نمونه ن. ک. به: علی دلاور، 1376، صص 139- 138 ؛ محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص 66-58 ).

2-2- الف - روش تحقیق تشریحی (تبیینی)

روش تحقیق تشریحی (تبیینی) به مسائلی که به فرایندهای علی مرتبط اند مربوط می شود.باید توجه نمود که در مسائل علی زمانی که می خواهیم نشان دهیم که a منجر به b می شود باید مطمئن شویم که یا این خاصیت را ندارند. پس در این روش بدیل های دیگر می باید حذف شوند تا با اطمینان نسبت به این ارتباط اظهار نظر نمود. با اینکه اغلب گرایش تحقیقات زمینه یابی (پیمایش) توصیف پدیده هاست اما در مواردی تبیین ضرورت پیدا می کند. مثل اینکه چرا مردم به یک کاندیدای خاص انتخاباتی رأی داده اند یا چرا عده ای از کارگران بیکارند. بنابراین تبیین عبارت است از برقراری رابطه ای درونی بین متغیرهای مختلف. این امر از طریق استدلال و آزمون نتایج نظریه ها میسر است. مسئله ی هم در تبیین علمی عبارت است از : مشخص کردن رابطه ی منطقی میان فرضیه های تبیینی و حقایقی که باید تبیین شوند از یک سو، و رابطه ی آنها با مشاهدات آزمایشی ازطرف دیگر. کفایت تبیین به ویژگیهای موضوع مورد تبیین بستگی دارد. تبیین خوب مسائل قاعدتا موجب پدید آمدن مسائل و اظهار نظرهای جدید می شود ( برای نمونه ن. ک.به: علی دلاور، 1376، صص 140-139).

در روش تحقیق تشریحی محقق علاوه بر تصویر سازی آنچه هست به تشریح و تبیین دلایل چگونه بودن و چرایی وضعیت و ابعاد موضوع می پردازد. برای اینکار محقق نیاز به اتکاء به تکیه گاه استدلایی محکمی دارد که این امر از طریق جستجو در ادبیات مربوطه و مباحث نظری تحقیق و تدوین گزاره ها و قضایای کلی موجود درباره آن فراهم می شود. در این روش تحقیق هدف شناسایی رفتارها و انگیزه آنها در بین افراد جامعه یا گروه های تشکیل دهنده آن است؛ مثل انگیزه رای دادن گروه های اجتماعی خاص به یک نامزد انتخاباتی (محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص63-60 ).

3-2-الف- روش تحقیق اکتشافی

در روش تحقیق اکتشافی پژوهشگر چهارچوب خاصی را برای تعریف مسئله یا معیارهای جمع آوری اطلاعات و همینطور واحد تجزیه و تحلیل تعریف و مشخص نمی کند. لذا در این روش پژوهشگر با داشتن یک چهارچوب کلی از مسئله یا موضوع تحقیق به کنکاش در مورد گستردگی یا عمق مسئله می پردازند. بدین ترتیب بسیاری از پدیده ها یا ارتباط های نا شناخته کشف شده یا معنای آنها واضح تر می شوند. در تحقیق اکتشافی پژوهشگر سعی می کند اطلاعات بیشتر و عمیق تری از یک پدیده ی خاص را مشخص نماید و آشنایی بیشتری با ماهیت پدیده پیدا کند. این امر باعث می شود پژوهشگر بتواند پرسش های پژوهشی (سؤالات تحقیق) دقیقتری را درمورد فرآیند ها و نتایج اساسی ناشی از پدیده ی مورد بررسی، صورت بندی کند. این روش تحقیق مستلزم قدرت آفرینندگی و خلاقیت پژوهشگر است. معمولا هر پژوهش اکتشافی شامل مراحل زیر است:

1- مطالعات اکتشافی از طریق مطالعه ی متون و منابع موجود

2- پرس و جو از افرادی که در زمینه ی پدیده ی مورد بررسی دارای تجربه هستند

3- انجام مجموعه مصاحبه های منتظم و نظام یافته

در این روش اغلب بجای پرداختن به اصل مسئله می توان به زمینه های روی دادن آن توجه نمود تا به شناخت بیشتری از آن دست یافت (برای نمونه ن. ک. به: علی دلاور، 1376، صص 142-141).

4-2-الف- روش تحقیق تجربی (آزمایشی)

این روش یکی از راه های مهم تحقیق در حوزه علوم طبیعی و مبتنی بر مشاهده از روی قصد و به صورت هدایت شده است. پژوهشگر می تواند تجربه را در آزمایشگاه یا در شرایط طبیعی انجام دهد. در هر حال منظور از روش تحقیق تجربی ارزیابی وبازبینی فرضیه هایی است که محقق در چارچوب های مفهومی تعریف و تدوین کرده است (سید محمد اعرابی،تحقیق تطبیقی،1382، ص 18 ).

5-2-الف- روش تحقیق تطبیقی

روش تحقیق تطبیقی اغلب در جایی بکار میرود که امکان ایجاد تغییر برشرایط و پدیده های طبیعی وجود ندارد. مانند ایجاد شرایط جنک یا قحطی یا رونق و رکود اقتصادی. و محقق مجبور است رویدادها را در بستر واقعی خود مطالعه کند. ولی می تواند با مقایسه تفاوت ها و شباهت ها، ونیز سنجش نسبت ها وبررسی روابط درونی وبیرونی به تحلیل ونتیجه گیری بپردازد. روش تحقیق تطبیقی از جمله مهمترین روش هایی است که در اینگونه مطالعات وبررسی ها بکار میروند. در این روش محقق با مقایسه و تطبیق دو یا چند پدیده نظری یا عینی، به بررسی وضعیت آنها پرداخته و ضمن تحلیل تفاوت ها و شباهت ها، اقدام به جمع بندی ونتیجه گیری می کند (سید محمد اعرابی،تحقیق تطبیقی،1382، ص 18 ) . تطبیق به نوعی از شیوه های تجزیه و تحلیل اطلاعات نیز اطلاق می شود.

ب- روشهای تحقیق کیفی

تحقیق کیفی از چند روش تحقیق و روش هاي مختلف جمع آوری اطلاعات از قبیل تحقیق میدانی، مشاهده ی حضوری، مصاحبه ی عمیق، و ... تشکیل شده است. البته بین روشهای مذکور اختلافهای فاحش وجود دارد، اما همه ی آنها بر جمع آوری اطلاعات تأکید دارند و بر این عقیده استوارند که تجربه بهترین ابزار درک رفتارهای اجتماعی است. بنا بر این می توان عنوان کرد که تحقیق کیفی، برخلاف تحقیق کمی، مستقل از مستندات عددی، بیشتر متکی به بیان نوشتاری، کار تجربی ( کارهای هنری مثل فیلم ها) و یا دست ساخته های انسان (اشیاء، ساختمان ها ویا منطق شهری) به حساب می آیند ( لیندا گروت ودیگران، 1384، ص 25).

به هر حال باید توجه نمود که، بر خلاف روش های تحقیق کمی، هدف روش تحقیق کیفی توصیف واقعیتهای محیطی- اجتماعی از دیدگاه افراد است و نه از دیدگاه مشاهده کننده. به عبارت دیگر، پژوهشگر کیفی به مطالعه ی رفتارهای قابل مشاهده، انگیزه ها، احساسات و ذهنیات مردم می پردازد. زیرا معتقد است که حوادث درونی تنها در صورتی قابل درک هستند که از طریق تجربه ی شخصی کسب شده باشند. به همین دلیل روشهای کیفی متنوع اند.

بنابراین تحقیق کیفی عبارت است از مجموعه ی فعالیتهایی (همچون مصاحبه، مشاهده، شرکت گسترده در فعالیتهای پژوهشی) که هر کدام به نحوی محقق را در کسب اطلاعات دست اول درباره ی موضوع مورد تحقیق یاری می دهند. بدین ترتیب، از اطلاعات جمع آوری شده توصیفهای تحلیلی، ادراکی و طبقه بندی شده حاصل می شود.

در ابتدای بحث گفتیم که در جهان بینی جزء گرا هر پدیده و جزء و مفهوم و عنصری در جهان بصورت انتزاعی و منفک از دیگران و تنها با توجه به کارکرد، ارزش و هویتی که بر آن مترتب است مورد بررسی قرار می گیرد؛ در حالیکه، در جهان بینی کل گرا هر پدیده و جزء و عنصر و مفهومی را در جهان می باید در ارتباط با سایر پدیده ها و اجزاء و عناصر مورد توجه قرار داد. در واقع هر پدیده ای زمانی می تواند بدرستی شناخته شود که در محیط طبیعی خود قرار داشته باشد.

اصل کلیت جهان در فیزیک جدید نیز مطرح است. دیوید بوهم، جهان را مجموعه ای از اجزاء مادی کنار هم چیده شده نمی داند. از نظر او جهان آمیزه ای از فرایند و تغییر است. او جهان را پدیده ای شبیه به یک جریان سیال ( رود بزرگ ) و در حال " شدن" می داند و معتقد است آنچه در قالب اجزاء مادی، حوادث، موجودیت ها، شرایط، ساختارها و غیره مشاهده می شوند اشکالی تجریدی از یک فرایند کلی و واحد جاری هستند. از نظر این دیدگاه، کلیت جهان، تنها امر واقعی است که وجود دارد. در حالیکه محدودیت ذهنی انسانها، آنها را وامیدارد تا تنها متوجه اجزاء به ظاهر پراکنده ی جهان باشند. بنابراین ابزار ها و روشهایی هم که بر اساس این جزء نگری از جهان ساخته و پرداخته شده اند اغلب به پاسخهای غلط از واقعیت می رسند. نقد این روش شناسی کمی و تجربی در داستان معروف مولوی بخوبی بیان شده است:

پیل اندر خانه ای تاریک بود عرضه را آورده بودندش هنود

از برای دیدنش مردم بسی اندر آن ظلمت همی شد هر کسی

دیدنش با چشم چون ممکن نبود اندر آن تاریکیش کف می بسود

آن یکی را کف بخرطوم اوفتاد گفت همچون ناودان است این نهاد

آن یکی را دست بر گوشش رسید آن بر او چو باد بیزن شد پدید

آن یکی را کف چو بر پایش بسود گفت خود این پیل دیدم چون عمود

آن یکی بر پشت او بنهاد دست گفت خود این پیل چون تختی بدست

همچنین هر یک به جزوی که رسید فهم آن می کرد هر جا می شنید

از نظر گه گفتشان بد مختلف آن یکی دالش لقب داد این الف

در کف هر کس اگر شمعی بدی اختلاف از گفتشان بیرون شدی

چشم حس همچون کف دست است وبس نیست کف را بر همه او دسترس

چشم دریا دیگرست و کف دگر کف بهل وز دیده دریا نگر

بنابراین هر روش شناختی ای را که برای درک جهان مورد استفاده و استناد قرار می دهیم دریافت ما از جهان هم بهمان ترتیب و از همان باب متفاوت خواهد بود. فریتیف کاپرا معتقد است که مغز انسان تنها می تواند اجزاء متفرق و مستقل و مجردی را از جهان درک کند. ولی انطباق این ادراک پراکنده به واقعیت جهان یک وهم بیشتر نیست( فريتيف كاپرا ).

همین نوع نگاه به جهان باعث شده است که، در روش شناسی های کمی و مکانیکی، انسان موجودی وراء جهان هستی تلقی گردد که این امر باعث بروز مشکلات عدیده ای در ارتباط متقابل انسان با محیط زیستش شده است. فیزیک دانهای جدید، برعکس، معتقدند که " کلیت" تنها واقعیت موجود جهان است، چه ما آنرا درک کنیم یا درک نکنیم. بدین ترتیب "جهان" سیالی است در حال شدن و اجزاء آن ابعاد مختلف یک کلیت واحد و یک حرکت غیر قابل تقسیم هستند. بنابراین جهان مجموعه ی واحدی است که ضمنا شامل ناظر (پژوهشگر)، موضوع مورد مطالعه او، و نیز ابزاری که برای شناخت آن بکار می برد، می گردد.

البته نباید تصور کرد که مجزا دیدن و بررسی کردن یک بخش از کل بی فایده است؛ بلکه باید گفت که این امر کافی نیست. و مي بايد زمینه اي كه آن پديده اتفاق افتاده و نیز نحوه ی اتصال و ارتباط جزء كل با آن نیز نباید مورد غفلت قرارنگیرد.

در روشهای کمی و خرد گرا اغلب محیط و پژوهشگر و ابزار مورد استفاده ی او جدا و مستقل تصور می شوند در حالی که آنها در هر لحظه، خود، جزئی از محیطی محسوب می شوند که پژوهشگر در حال بررسی آن است. بدین لحاظ واقعیت حاصل تعامل بین ناظر و آن پدیده ای است که مورد بررسی قرار گرفته است. نگرش به جهان بعنوان مجموعه ای از عناصر مادی مرده، بی معنا، یکنواخت، بدون هدف، که بطور تصادفی در کنار هم چیده شده اند، ما را به راه حلهای مکانیکی در مورد جهان و محیط هدایت می کند واغلب تنها نمادی یا گوشه ای از واقعیت را به نمایش می گذارند. در دیدگاه "مادی-مکانیکی" جهان ماشین بسیار عظیمی است که در آن ماده از معنا جداست. در نتیجه ملاحظه می شود که راه حل های یافته شده در این رویکرد، برای حل معضلات زیست محیطی، خود، موجب رانده شدن محیط های زیست انسانی به سوی تبدیل شدن به پدیده های پراکنده، نامنسجم و پریشان شده است.

بهمین علت است که برخی از محققان پیرو روشهای تحقیق کیفی معتقدند که دیدگاه دیگران را زمانی می توان به دقیق ترین شکل درک کرد که محقق تا حد امکان از نظریه های از پیش پذیرفته شده کمتر استفاده کند. در هر حال ایده آل ترین روش آن است که محقق خود را در بطن موضوع قرار دهد، البته این کار آسان نیست و محقق باید ارزشها و مهارتهای شخصی، احساسات و پیش داوری های خود را به کنار بگذارد و سعي كند جهان را از دریچه ی چشم دیگران تجربه نمايد.

مشاهده و بررسی حضوری تنها دریچه ای است که از طریق آن می توان به دانش نسبتا کامل محیطی- اجتماعی دست یافت. اما پژوهشگر باید قادر باشد که کنش و واکنش ها را در محیط و اجتماعی که خود عضوی از آنهاست مشاهده نموده، گوش دهد و احساس کند. او باید بتواند با تجربه ی خود رشد کند، و هر از چند گاهی باید موضوع مورد مطالعه خود را مورد سؤال قرار دهد تا از نتیجه ی کار خود بیشتر اطلاع حاصل کند. در تحقیق کیفی از ابزار مختلفی برای جمع آوری اطلاعات استفاده می شود و در غالب این روشها احساسات مشاهده کننده یا محقق، با ابزار مکانیکی- مانند ضبط صوت، ویدئو و دوربینهای عکاسی و فیلم برداری- تلفیق می شوند.

برخی از محققان کیفی روش کمی و تجربی را مردود می شمارند. زیرا معتقدند در مطالعات محیطی- فرهنگی- اجتماعی پیروی از روشهای علوم فیزیکی اشتباه است و رفتار نظامهای محیطی، فرهنگی، اجتماعی و امثالهم را نمی توان از این طریق درک نمود. این عده بر این باورند که ارائه و آزمون نظریه های انتزاعی با استفاده از کمیت، موجب دور شدن محقق از واقعیت می شود و تحقیق را به نظریه ی صرف محدود می نماید. زیرا تعریف و استناد به روشهای کمی مانع درک صحیح دانشمند از تجربه های درونی یا موارد غیر قابل مشاهده شده و در نتیجه به علت تأکید بر اندازه گیری حوادث قابل مشاهده و اتکاء به تجربه، موضوع واقعی پژوهش و ابعاد مختلف آن مورد غفلت قرار می گیرد. بهر حال انواع روش هاي تحقيق كيفي به قرار زيرند:

1- ب- روش تحقیق مطالعه ی موردی ( Case - Study )

در این روش، پژوهشگر، نه تعداد زیادی نمونه برای مطالعه دارد و نه به دستکاری متغیر مستقل (علت) و مشاهده ی تاثير آن بر متغیر وابسته (معلول) می پردازد. در مطالعه ی موردی یک مورد خاص را انتخاب و از جنبه های بسیار به بررسی آن می پردازند. در اين نوع از تحقيق هدف كلي مشاهده تفصيلي ابعاد مختلف " مورد " يا موضوع تحت مطالعه، و تفسير يافته هاي به دست آمده، با اتكاء بر ديدگاه كل گراست. این "مورد" می تواند یک واحد یا یک سیستم با حد و مرز مشخص و متشکل از عناصر و عوامل متعدد و مرتبط با هم باشد. از این رو مطالعه ی موردی بیشتر به روش کیفی و با تأکید بر فرایندها و درک و تفسیر آن ها انجام می شود. "مورد" تحت مطالعه می باید چنان انتخاب شود که نمایان کننده ی وضعیت یا حالت کلی پديده يا عامل مورد مطالعه و یا مثالی از پدیده های منظور نظر باشد که پژوهشگر می خواهد درباره ی آن(ها) به درک عمیقی دست یابد.

1-1-ب- مراحل مطالعه ی موردی

پژوهش به روش مطالعه ی موردی پنج مرحله دارد:

الف- بیان مسئله و انتخاب مورد (واحد تجزیه و تحلیل)

ب- انجام عملیات میدانی (گردآوری داده ها)

ج- سازماندهی داده ها

د- جمع بندي و نتيجه گيري

ه- تدوين و ارائه گزارش نهايي

در اين روش تحقيق ممکن است مطالعه به بررسی چند " مورد" بپردازد که در اینصورت آنرا " میان موردی" ( ) می نامند. در مطالعه ی موردی نسبت به اینکه پژوهشگر می خواهد به چه هدفی دست یابد انتخاب واحد تحت مطالعه تعیین می شود. معمولا در مطالعه ی موردی، که به روش کیفی انجام می شود، هدف اصلی آن است که مشخص شود: چرا یا چگونه یک رویداد یا پدیده ظاهر می شود؟ (چه پدیده ای رخ داد؟ چرا رخ داد؟ و چگونه رخ داد). از این رو، با توجه به نوع سؤال پژوهش می توان ابتدا واحد تجزیه و تحلیل را برای مطالعه موردی به طور كلي مشخص نموده و سپس " مورد خاص" را از ميان آنها انتخاب نمود.

در پژوهش موردی " مورد" تحت بررسی ممکن است شامل رویدادها ، افراد و فرایندهای متعدد و گوناگون باشد. در این صورت ضروری خواهد بود که از اجزای تشکیل دهنده ی واحد تحلیل نمونه گیری شود. مثلا در مطالعات محیطی محقق ابتدا توصیف کامل و دقیقی از وضعیت کنونی " مورد" مطالعه به دست می آورد. سپس به جمع آوری اطلاعاتی می پردازد که منجر به وضعیت کنونی شده است. جمع آوری این اطلاعات به پژوهشگر امکان می دهد که به تدوین فرضیه ها یا اهداف درباره ی علل وضعیت کنونی بپردازد. در مرحله ی سوم محقق به بررسی فرضیه ها و حذف برخی عوامل (علل بوجود آورنده ی وضعیت کنونی) می پردازد. در مرحله ی آخر محقق با در نظر گرفتن چند عامل اصلی ایجاد کننده ی وضعیت کنونی به مرحله پیشنهاد برای آینده می رسد ( از جمله ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 90-89).

2-ب- روش تحقیق تاریخی

این گونه تحقیق با استفاده از اسناد و مدارک معتبر انجام می شود تا از این طریق بتوان خصوصیات عمومی و مشترک پدیده ها و حوادث تاریخی و دلایل بروز آنها را تبیین کرد. مثلا تحقیق تاریخی می تواند به بررسی اوضاع و احوال دولتها و نحوه عمل آنها و نوع روابطشان با مردم پرداخته، عوامل آنها را تشخیص داده، بر اساس آنها نظریه ارائه دهد. ادوارد کار ( Carr E.) تعریف تاریخ را چنین بیان می کند: تاریخ کنش متقابل و پیوسته ای بین مورخ و حقایق مورد مطالعه ی او، و یک بحث بی پایان بین گذشته و حال است. تاریخ، فهرستی زمانی از حوادث نیست، بلکه سند صادق و کاملی است که از طریق آن، اشخاص و حوادث در زمان معینی مورد بررسی قرار می گیرند. هدف تحقیق تاریخی بکار بردن داده های مربوط به واقعیت های مرتبط با رویدادهای گذشته و تفسیر آن هاست. تاریخ چراغی فراسوی آینده است و انسان را قادر می سازد، با درجه ای از اطمینان، آینده را به طور تقریبی پیش بینی کند و یا بر اساس اطلاعات کسب شده، راه های مناسبی را که موجب تصمیم گیری صحیح می شوند انتخاب نماید، بنابراین پژوهش تاریخی عبارت است از کاربرد روش علمی پژوهش در موضوع ها و مسائل تاریخی و بازسازی گذشته در زمینه ی فرضیه ای که در زمان حال تدوین شده است.

دستیابی به این اهداف مستلزم رعایت دقیق ملاکهای روش شناختی، جمع آوری اطلاعات به صورتی منظم و عینی، ارزشیابی و تلفیق اسناد و مدارک، و بالا خره رسیدن به نتایج قابل دفاع است. در تحقیق تاریخی پژوهشگر به مهارت و فرصت بیشتری نیاز دارد. در این روش پژوهشگر با حوصله به یافتن داده های موجود می پردازد. در حالیکه در روشهای تحقیق دیگر به تولید داده های مورد نیاز اقدام می کند. اين امر مهمترين فرق بين روش تحقيق تاريخي با ساير روش هاست؛ به طوري كه برخي روش هاي تحقيق را به دو گروه تاريخي و غير تاريخي تقسيم مي كنند( از جمله ن. ك. به: ). تحقيق تاريخي با استفاده از آثار باقی مانده از گذشته، کتب و مقالات، مدارک تصویری و نوشتاری، اسناد، گزارش های رسمی و علمی و اطلاعات شفاهی (مصاحبه با افراد با سابقه) انجام می گیرد.

1-2-ب- ویژگیهای مراحل تحقیق تاریخی

در تحقیق تاریخی بیان مسئله با تفصیل بیشتری صورت می گیرد زیرا تصویر ویژگی ها و ابعاد مسئله و محدود کردن آن می تواند تشخیص داده های مورد نیاز را تسهیل کند و دشواری های گرد آوری داده ها را عیان نماید. انگیزه ی پژوهشگر و علاقه ی او به فعالیت های پژوهشی، و نیز کنجکاوی در مسائل تاریخی می تواند در انتخاب موضوع، بیان مسئله و حتی در تحلیل و تفسیر داده ها نقش مهمی ایفا کند. پژوهشگر تحقیقات تاریخی باید مدارک و داده های کمی و آثار گذشته را که برای انجام تحقیق تاریخی به دست می آیند جهت تعیین میزان اعتبار آنها به دقت ارزیابی کند. در این مورد آثار، اسناد و مدارک دست اول و اصلی الویت اول را دارند. ولي در عين حال از منابع دست دوم نيز مي توان سود جست( منظور از منابع دست دوم منابعي است كه مستقيما به وسيله نويسنده نوشته يا گردآوري نشده بلكه تاليفاتي است كه منابع دست اول را نقد و بررسي كرده يا از آنها در تكميل كار خود استفاده نموده است). لازم به ذکر است که مهمترین نکته در پژوهش تاریخی روشن ساختن این امر است که آیا منابع مورد نیاز( اعم از دست اول و دست دوم) تحقیق قابل دسترسی هستند یا خیر؟ مهمترین منابع تاریخی را مي توان به قرار زیر دسته بندي كرد:

1- منابع مکتوب: مانند کتابها، نامه ها، فرمانها، پرونده های اداری، بیوگرافیها، وصیتنامه ها، سفرنامه ها، قراردادها، نمایشنامه ها، آراء دادگاه ها، اظهارنامه ها، سنگ نوشته ها و کتیبه ها، گزارش های تحقیقی، و امثالهم؛

2- منابع شفاهی: خاطرات مردم که سینه به سینه نقل شده اند، ضرب المثل ها، سخنرانی ها، مجادلات و گفتگوها، آداب و سنن مربوطه، موسیقی، لطیفه ها و غیره؛

3- منابع تصویری: تابلوهای نقاشی، فیلم، عکس، نقشه ها، نمودارها، تصاویر ماهواره ای و امثالهم؛

4- منابع ساختمانی: بناها، کاخ ها، پل ها، جاده ها، کنده کاری ها، مقبره ها، سنگ قبرها، کاروانسراها، قلعه ها و غیره؛

5- منابع مادی و ابزاری: ظروف، ابزار کاروتولید، وسایل حمل و نقل، وسایل خانگی، سکه ها، مجسمه ها، درها، سنگواره ها، لوح ها، ابزار موسیقی، سلاح ها،و امثال آنها؛

6- اسناد الکترونیکی: حافظه رایانه ها، لوح های فشرده، میکروفیلم ها، میکروفیش ها و غیره (از جمله ن. ک. به: محمدرضا حافظ نیا،1384، صص 57-56).

برای ارائه ی یک کار باارزش در پژوهش تاریخی و استفاده ی بهینه از جمع آوری، طبقه بندی و تحلیل داده های تاریخی بهتر است به تدوین فرضیه پرداخت؛ زیرا فرضیه فعالیتها را متمرکز می کند و راهنمای مفیدی در جمع آوری و تجزیه و تحلیل داده ها است. محقق بدین وسیله می تواند به جستجوی روابط نهفته بین متغیرها، الگوهای اساسی، و یافتن اصولی کلی که تبیین کننده ی همبستگی های درونی بین پدیده هاست، بپردازد. بدون داشتن فرضیه ی روشن، جمع آوری اطلاعات تاریخی به مثابه جستجوی بی هدفی است که به ندرت منجر به دریافت واقعیتهای جدید برای توصیف حال و پیش بینی آینده میگردد.

2-2-ب- مراحل پژوهش تاریخی

1- تعریف و بیان مسئله

2- بیان هدف (اهداف) و در صورت امکان فرضیه های پژوهش

3- جمع آوری اطلاعات (منابع دست اول و دست دوم) یادداشت برداری

4- ارزشیابی اطلاعات جمع آوری شده (برونی و بیرونی)

5- طبقه بندی و تجزیه و تحلیل داده ها

6- تهیه ی گزارش تحقیق

( براي مطالعه بيشتر در اين مورد از جمله ن. ك. به: زهره سرمد، 1376، صص 125-122)

3-ب- روش تحقیق قوم شناسی (قوم نگاری)

تحقیق قوم شناسی که به انسان شناسی نیز ارتباط دارد قدمتی طولانی را داراست. در واقع روش قوم شناسی از انسان شناسی گرفته شده است. به عبارت دیگر این روش شاخه ای از انسان شناسی است که هدف آن توصیف علمی فرهنگ افراد جامعه است. به صورت دقیق تر، قوم شناسی علمی است که به بحث پیرامون خاستگاه ها و تحول ویژگیهای انسانها می پردازد، و مشتمل است بر عواملی نظیر: رسوم اجتماعی، باورها و تحول فرهنگی. این روش تحقيق را می توان بدين صورت تعريف كرد: "جریان آماده سازی ي تفسیرهای علمی، فرایندها، نظام و پدیده های اجتماعی در درون یک جامعه ی معین". به گفته ی دیگر هیچ گونه روش تحقیق خاصی برای قوم نگاری وجود ندارد بلکه در آن، شیوه های تحقیقی مختلفی بکار گرفته می شود. تحقیق قوم شناسی یک فرایند پژوهشی است که از طریق تجربه های تحقیق هدایت می شود.

ادامه(انواع تحقیق)

3. 1. انواع تحقیق

الف. تحقیق بنیادی: تحقیق بنیادی پژوهشی است

پژوهشهای بنیادی اگرچه ممکن است کاربرد عملی نیز داشته باشند اما هدف اصلی و عمده آنها افزایش حیطه و گستره آگاهی و دانش، ازطریق کشف حقایق وواقعیتها وشناخت پدیده ها و اشیاء است. هدف این نوع پژوهش در درجه اول کسب دانش نو وقوانین علمی جدید، یا تبیین ویژگیها وصفات یک واقعیت، بدون در نظر گرفتن ارزش آنها در ایجاد تغییرات اجتماعی و تدوین نکات قابل تعمیم یک نظریه یا یک پیش بینی انتزاعی است. لذا هدف دیگر این نوع پژوهش را می توان آزمون نظريات و فرضیه ها و یافتن کلیت يا تاييد، تعديل و رد آنها، با هدف كشف قوانين و اصول علمي جديد دانست. بدین ترتیب تحقیق تا آنجا ادامه پیدا می کند که محقق با توجه به اطلاعات جمع آوری شده کلیت و عمومیت نظریه را تایید یا رد کند. تحقیقات بنیادی به دودسته تحقیقات بنیادی تجربی و تحقیقات بنیادی نظری تقسیم می شوند. ( از جمله ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، ص 79؛ علی دلاور، 1376، صص 29-28).

ب. تحقیق کاربردی: تحقیق کاربردی به نوعی از تحقیق اطلاق می شود که، با اتکاء و استفاده از زمینه و بستر شناختی و نیز معلوماتی که از طریق تحقیقات بنیادی فراهم شده، در جستجوی دست یابی به توسعه دانش كاربردي و حصول یک هدف عملی است. به ديگر سخن، پژوهش كاربردي به سوي كاربرد عملي دانش قدم بر مي دارد. لذا خصیصه عمده تحقیق کاربردی وجود هدف و مقصود خاص برای آن است. دانشی که با این ترتیب تولید می شود می تواند راهنما و دستورالعملی برای فعالیتهای عملی باشد. این نوع تحقیق اگر درست انجام شود اطلاعات ارزشمندی در زمینه برنامه ریزی، طرح و توسعه و شیوه های عملی فعالیت های اجرایی به دست می دهد ( علی دلاور، 1376، ص 28؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، ص 79).

هدف پژوهش کاربردی حل مسئله و مشکل و سرانجام دست یابی به اطلاعات جهت اخذ تصمیم ورفع نیازها ومعضلات فوری است (همان،ص 29). تحقیقات کاربردی اغلب خصلت محلی و موضعی داشته و معمولا خاصیت تعمیم پذیری آنها زیاد نیست. مثال های زیر از زمره تحقیقات کاربردی محسوب می شوند:

1- تحقیق در مورد رفع خرابی خودرو؛

2- بررسی تشخیص بیماری و درمان آن؛

3- پیدا کردن راههایی برای کاهش خسارات ناشی از بالا آمدن آب دریا؛

4- یافتن راههایی برای کاهش خطرات ناشی از حوادث طبیعی (سیل، زلزله)؛

5- یافتن علت افزایش اعتیاد و راههای کاهش آن؛

6- بررسی علت های افت تحصیلی در بین دانش آموزان و یافتن راههایی برای حل آن؛

7- شناسایی علل کاهش بهره وری یک واحد تولیدی و راه حل آنها.

پ. تحقیق توسعه ای: تحقیقات توسعه ای در واقع شبیه به تحقیقات کاربردی هستند و برخی آنها را از انواع پژوهش های کاربردی می دانند. هدف از اين گونه پژوهش ها را مي توان تدوين يا تهيه برنامه ها، طرح ها، دستورالعمل ها، و امثالهم براي حل يك مسئله خاص دانست. بدين ترتيب ابتدا موقعيت و شرايط و وضع موجود بررسي و مشخص مي شود و سپس، بر اساس يافته هاي پژوهش توسعه اي، برنامه يا طرح ويژه براي رفع معضل موجود توليد و تدوين مي گردد. این نوع از تحقیق بیشتر به دنبال آن است که مشخص کند چگونه وضع موجود بهبود ميابد، چگونه تولید افزایش می یابد، ویا مدلها و روش های جدید بهبود وضع موجود يا تولید کالاها و خدمات کدامند. بطور کلی می توان گفت که هدف اینگونه تحقیقات توسعه و بهبود شرايط، روشها، ابزارها، کالاها، یا ساختارهاست (محمدرضا حافظ نیا، 1384، ص 52، زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 81-79 ).

1.3. متغیر و انواع آن

الف. متغیر؛ یک مفهوم است که تعدادی ارزش و یا عدد برای آن در نظر گرفته شده باشد یا به آن اختصاص داده شده باشد. به عبارت دیگر متغیر به ویژگیهایی اطلاق می گردد که بتوان آنها را مشاهده نموده و اندازه گیری نمود. میز یک مفهوم است و نه یک متغیر ولی ارتفاع و وزن آن متغیر هستند. لذا می توان متغیررا سمبلی دانست که می توان عدد یا ارزش را جانشین آن نمود. متغیر در مقابل ثابت وجود دارد. ثابت به ویژگیهایی گفته می شود که دارای ارزش مساوی، یکسان وتغییر ناپذیر هستند. مثلا اگر دانش آموزان کلاس چهارم به عنوان آزمودنی و واحد تجزیه و تحلیل در نظر گرفته شده باشند "کلاس چهارم" به عنوان ثابت تلقی خواهد شد (علی دلاور،1376، ص 39).

ب. متغیر مستقل؛ متغییر در واقع عامل ومحرکی است که به وسیله پژوهشگر اندازه گیری، دستکاری یا انتخاب میشود تا ارتباط یا تاثیر آن با متغییر دیگری معین شود. متغیر مستقل را می توان پیش فرض متغییر وابسته دانست. بدین ترتیب متغیر مستقل مقدمه و متغییر وابسته نتیجه است. مثلا اگر بخواهیم تاثیر یک روش جدید آموزشی را بر یاد گیری دانش جویان بسنجیم، روش تدریس جدید متغیر مستقل و میزان یادگیری متغیر وابسته است.

پ.متغیر وابسته؛ وجهی از رفتار یک ارگانیسم است که برای درک تاثیر متغیر مستقل بر آن مورد مشاهده و اندازه گیری قرار می گیرد. این متغییر به این دلیل وابسته نامیده می شود که وجود آن بستگی به متغیر مستقل دارد (همان، ص40).

ت. متغیر کمی؛ متغیری است که از نظر کمیت تغییر می کند، و اختلاف و تغییر مقادیر آنرا می توان با استفاده از اعداد و ارقام ثبت کرد وآنها را در عملیات ریاضی بکار برد. متغیرهای کمی بر دو نوعند: گسسته و پيوسته. متغيرهاي كمي گسسته متغیرهایی هستند که بين مقادير متوالي هردو مقدار آن نمي توان مقدار ديگري را قرار داد مانند تعداد فرزندان. متغيرهاي كمي پيوسته نيز متغيرهايي هستند كه بين هردو مقدار متوالي آن ها مقادير بي شماري وجود دارند مثل: وزن، ارتفاع، سن، نمره های یک آزمون.

ث. متغیر کیفی؛ متغیری است که اختلاف و تغییرات بین میزانهای مختلف آن کیفی بوده و برای ثبت آن ممکن است از روش های دیگری غیر از بکار گیری اعداد و ارقام کمی استفاده شود. برخی از متغیرهای کیفی قابل اندازه گیری کمی نیستند و ویژگیهای آنها را نمی توان با اعداد ریاضی نشان داد. البته امروزه بسیاری از عوامل ومتغیرهای کیفی که قبلا غیر قابل اندازه گیری محسوب می شدند به نوعی قابلیت اندازه گیری را پیدا کرده اند. از متغیرهای کیفی می توان زیبایی، رنگ چشم، ابهت، ... را نام برد (علی دلاور، 1376، ص41).

متغیر گسسته؛ این متغیر می تواند اعداد یا ارزشهایی را که مشخص کننده یک وجه مشخص ومعین از یک مقیاس هستند، به خود اختصاص دهد. مثلا جنسیت یک متغیر گسسته است زیرا هر شخص انسان یا زن است یا مرد. پس متغیر گسسته مشمول عواملی است چون 0 و 1 .

متغیر پیوسته؛ متغیری است که، برعکس متغیر گسسته، می توان بین دو واحد آن هر نقطه یا ارزشی را انتخاب نموده و در نظر گرفت. به عنوان مثال وزن را می توان از مصادیق این گونه متغیر دانست زیرا می تواند از صفرتا بینهایت باشد. قد، ارتفاع، زمان،و... از جمله دیگر متغیرهای پیوسته هستند ( برای آشنایی بیشتر با انواع مختلف متغیرها وکسب اطلاعات بیشتر ن. ک. به: علی دلاور،1376، صص49-39؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 45-42؛ محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص 46-43 ) .

1.2. منابع کسب اطلاعات

انسان، بطور ذاتی، می بیند، می شنود، می بوید، می چشد و لمس می کند. او اشیا را می بیند و مفاهیم اشیا را در ذهن می سازد. او صداها را می شنود و انواع امواج را در مغز خود ثبت می کند. او بوها را می بوید و اشیاء مختلف را از طریق بوها متمایز می سازد. او مزه های مختلفی را می چشد و با غذاهای مختلف تطبیق می دهد. و نهایتا او اشیا مختلفی را لمس می کند و یاد می گیرد چگونه آنها را شناسایی کند. اطلاعاتی را که انسان از طریق حواس خود بدست می آورد سریعترین راه کسب دانش است.

با وجود تمام مشکلاتی که انسان در دریافت اطلاعات با آن مواجه بود، کانالهای بخصوصی در بدست آوردن دانش وجود داشت. تجربه ی حسی، نظرات کارشناسی، و منطق همواره انسان را در بدست آوردن اطلاعات یاری کرده اند. البته ناکفایتی دانش اندوخته از طریق این منابع، محققین را وادار کرد که روشهایی که امروز به آن روشهای علمی در تحقیق می گویند را توسعه دهند. برای آشنا ساختن خواننده با راههای استفاده از دانش، منابع اطلاعات بطور مختصر توضیح داده می شوند( براي نمونه نگاه كنيد به: ).

1- الف- واحد تجزيه و تحليل

ویژگیها یا عناصری که در یک تحقیق پیمایشی در مرکز توجه و بررسی قرار می گیرند واحد تجزیه و تحلیل نامیده می شوند. این واحد ممکن است فرد یا ویژگی های افراد باشد. در مثال انتخابات، هر رأی دهنده یک واحد تجزیه و تحلیل است. در مثال پدیده ی بیکاری نيز هر کارگر در سن فعالیت این نقش را دارد. ولی واحد تجزیه و تحلیل همیشه فرد نیست بلکه ممکن است خانواده، شهر، استان، شرکت یا دانشگاه باشد. در برخی تحقیقات نیز ممکن است بیش از یک واحد تجزیه و تحلیل وجود داشته باشند، مثل فرد + خانواده + محله.

واحد تجزیه و تحلیل را می توان بر اساس اجزاء آن مورد بررسی قرار داد. مثلا یک شهر بر اساس تعداد، جنس، میزان سواد و میزان اشتغال می تواند مورد بررسی قرار گیرد.

1.3. چگونه می توان یک محقق شد؟ یک مثال ساده

بگذارید قبل از وارد شدن به مباحث اصلی، و درعین حال فنی و پیچیده، و بر خلاف روال معمول کتابهای روش تحقیق، با یک مثال نسبتا ساده، تکلیف خود را با اصل و ماهیت پژوهش های علمی و روش کلی تحقیق روشن کنیم.

فرض کنید حسن آقا که یک کارمند ساده است، و در عین حال، مثل بسیاری از همکاران خود، و در حد رفع نیازهای ضروری،و به اندازه لازم، از فن مکانیکی خودرو نیز سر رشته دارد، در صبح یک روز سرد زمستان با عجله سوار خودرو شده و قصد روشن نمودن (یا اصطلاحا استارت زدن به ) آنرا برای رفتن به سرکار دارد؛ ولی بر خلاف اغلب اوقات، اتومبیل روشن نمی شود. بدین ترتیب عنوان و موضوع کلی تحقیق برای او مشخص، و در عین حال محدود شده و از این لحظه به بعد حسن آقا، بدون آنکه عنوان آکادمیک ویا پژوهشگری داشته باشد، وارد یک فرایند تمام عیار تحقیق می شود اما چگونه:

گام اول: "سئوال تحقیق" = در تمام روشها ورویکردهای مختلف تحقیق، بعد از آنکه موضوع کلی تحقیق مشخص گردید و چیستی و ابعاد مسئله مشخص گردید ( در اینجا روشن نشدن خورو و تاخیر احتمالی در رسیدن به سر کار)، محقق در پی یافتن پاسخ قابل قبول برای سئوال (سئوالات) روشن و کوتاه تحقیق، بطور جدی، وارد فرایند پژوهش میگردد. در داستان بالا، به عنوان مثال، دو سئوال زیر ممکن است برای قهرمان داستان ما مطرح باشند:

الف- آیا روشن نشدن خورو به علت اشکال در سیستم برق خودرو است؟

ب- آیا روشن نشدن خودرو به علت بروز اشکال در سیستم سوخت (بنزین) خودرو است؟

البته تدوین سئوالات تحقیق همیشه به این سادگی و سرعت صورت نمی پذیرد؛ ولی باید دقت نمود که وجود این سئوالات مشخص و روشن تا چه حد به سرعت و دقت در تحقیق کمک میکند.

گام دوم: " فرضیه تحقیق" = فرضیه تحقیق در واقع پاسخ اولیه، کارشناسانه ، هوشمندانه و در عین حال همراه با شک وتردید محقق به سئوال تحقیق است. در داستان ما فرض کنید حسن آقا از بین سئوالات دوگانه فوق بیشتر سئوال (الف) را مربوط می داند و لذا پاسخ یا فرض او به سئوالات تحقیق این خواهد بود که: "اشکال از سیستم برق خورواست." او ممکن است سئوال (ب) را بکلی کنار نگذاشته باشد ولی بهر حال، و بر اساس اطلاعات و تجربه قبلی، فکر می کند که پاسخ درست به موضوع این مشکل با سئوال (الف) مرتبط است. در واقع متوجه می شویم که فرضیه عبارت از پاسخ صریح، خبری و کوتاه است به سئوال تحقیق.

گام سوم: " عملیات آزمون فرضیه"= وقتی حسن آقا سئوالات تحقیق را در ذهن خود خلق کرد و سپس پاسخ اولیه خود را نیز به یکی از آنها داد ( یعنی فرضیه خود را تدوین کرد) حال باید آستین ها را بالا زده و برای آزمون و حدس و فرضیه خود دست به کار شود. این مرحله مهم را نیز مرحله "آزمون فرضیه" می گویند. بخش عمده تحقیق را از نظر زمانی همین مرحله تشکیل می دهد و محقق گاه ماهها و سالها وقت خود را صرف آزمون (رد یا اثبات) فرضیه خود می کند.

گام چهارم: "اطلاعات و جمع آوری و تحلیل آنها"= بعد از گام هاي سه گانه فوق، و در ادامه کار، محقق به جمع آوري و تحليل اطلاعات مي پردازد. مثلا قهرمان داستان ما از طريق مشاهده و برداشت هاي ميداني و جمع بندي آنها از طریق مقایسه و تطبیق با آنچه که باید باشد سعي ميكند بفهمد كه فرض او در مورد خورو و اشكال آن درست بوده يا خير (برای نمونه ن. ک. به: محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص49-48).

فصل دوم:طرح/ کلیات(برنامه) تحقیق

منظور از چارچوب یا کلیات تحقیق عرصه و قلمرو از قبل تعیین شده ای است که طرح مسئله یا موضوع تحقیق آنرا مشخص میکند و کنکاش و جستجوی محقق برای یافتن پاسخ به سئوال خود در آن اتفاق می افتد. بدین ترتیب محقق از سرگردانی، حجم کار بیش از اندازه و خارج از توان و امکانات خود، ونیز، خروج از محدوده تحقیق در طول عملیات پژوهشی، تا حدود زیادی، مصون می ماند. هر گزارش تحقيقاتي علمي و معتبر (پايان نامه هاي دانشگاهي، مقالات پژوهشي،...)، ميبا يد در ابتدا چارچوب و ساختار اصلي خود را به روشني براي داور يا خواننده مشخص و تبيين نمايد. عناوين زير مي توانند به شكل گيري چارچوب گفته شده كمك كنند:

2.1. موضوع وعنوان تحقيق: انتخاب يك موضوع مناسب براي تحقيق در هر رشته از علم، هنر، ادبيات و فلسفه، در درجه اول منوط به آشنايي پژوهشگر با نظريات، اصول، احكام، و قوانين تشكيل دهنده آن رشته از تفكر نظام يافته بشري است. بهر حال، مهمترین عامل در طرح یک سؤال تحقیق، علاقه ی محقق است. همانطور که قبلا گفته شد، مفهوم تحقیق، ریشه در حس کنجکاوی انسان دارد. انسانها در ذات و طبیعت با یکدیگر متفاوت هستند، پس بالطبع علایق آنها هم در زمینه های تحقیقاتی با یکدیگر تفاوت دارد. بنابراین، توصیه می شود دانشجویان تنها موضوعاتی را انتخاب کنند که نسبت به آن علاقه ای واقعی دارند. دومین عامل مهم در طرح یک سؤال تحقیق، ارتباط آن می باشد. به این معنی که سؤال تحقیق باید یک ارتباط کوتاه مدت یا بلند مدت با احتیاجات جامعه داشته باشد. به بیانی دیگر، هنگام طرح کردن سؤال تحقیق، باید سؤالاتی را که در برطرف کردن مشکلاتی در محیط پیرامون ما مؤثر است، در اولویت قرار دهیم.

1-2-2 محدود کردن قلمروی موضوع تحقیق با هدف مديريت بهتر فرايند تحقيق

همانطور که قبلا گفته شد، اولین قدم انتخاب موضوع تحقیق، داشتن علاقه ی واقعی به یک موضوع خاص است. هر گاه فردی جمله هایی مثل « اگر آنطور می شد ... » و یا « نمی دانم چرا ... » را به زبان می آورد، آن لحظه نقطه آغاز در طرح یک سئوال و موضوع تحقیق است. البته، هر چقدر هم که سؤالات طرح شده در ذهن پژوهشگر متفکرانه باشند، نمی توان در همان ابتدا آنرا صورت بندی نمود. موضوع هايي که در همان مراحل اولیه در ذهن مطرح می شوند، معمولا نیاز به شفاف سازی دارند، زیرا این موضوع ها معمولا مبهم و فراگیر و بی دقت هستند. البته تفکر و مطالعه در مورد موضوع تحقيق، باعث شفافیت بیشتر و توانایی اداره ی بهترآن می شود.

بعنوان نمونه، فرض می کنیم که دانشجویی در مورد نحوه تحول و دگرگوني شهرسازي و شهرنشيني معاصر در ايران سؤالاتی را درذهن دارد. این یک شروع منطقی برای صورتبندی یک موضوع جالب براي تحقیق است، در اینجاست که بحث علاقه ی شخصی نیز مطرح می شود. از این رو علاقه یکی از ابزارهای لازم، و البته ناکافی، برای رسیدن به یک موضوع مناسب براي تحقیق است. مسئله ی بعدی، همانطور كه گفته شد، مسئله ی ارتباط می باشد.

فرض کنیم در جامعه علمي مباحث مختلفي در مورد شهرسازي معاصر مطرح هستند. بدين ترتيب محقق بهتر است به بخشي از آن مباحث بپردازد كه از الويت بيشتري برخوردار است. مثلا ممكن است بحث مسكن را در ميان مباحث مربوط به شهرسازي و شهرنشيني معاصر داراي الويت تشخيص دهد. در این صورت محقق عامل ارتباط موضوع تحقيق با مسائل حاد جامعه را نيز مد نظر قرار داده است.

تا بدین جا، اثرات علاقه و ارتباط را در فرايند انتخاب موضوع تحقيق بررسی کردیم. اما شاخص قابلیت اداره کردن موضوع تحقيق هنوز بحث نشده است. طبق گفته های قبل، قابلیت اداره کردن موضوع تحقيق، مربوط به در دسترس بودن تسهیلات لازم برای محقق است. گاهی اوقات ممکن است محققین تمام امکانات را در اختیار داشته باشند. اما بايد دقت نمود كه، در بیشتر موارد، آنها تسهیلات کافی در اختیار ندارند، پس مجبور به محدود کردن قلمروی موضوع انتخابی خود هستند. یعنی محقق باید سعی کند با محدود کردن موضوع، احتیاجات خود را با تسهیلات در دسترس تطبيق دهد.

اگر به كليت موضوع انتخاب شده فرضي بالا برگرديم قدم اول محدود كردن موضوع كلي به موضوع مسكن و كنار گذاشتن ساير مسائلي بود كه در بحث كلي شهرسازي و شهرنشيني معاصر در ايران مي توانست مطرح باشد. با اینکه این قدم باعث محدود شدن موضوع شد، اما موضوع هنوز آنقدر محدود نشده که بتواند عامل توانایی اداره کردن آن را نیز در نظر بگیرد. دلیل آن این است که موضوع وسیع تر از آن است که توسط زمان و انرژی و بودجه ای محدود بتواند عملی گردد. پس محقق باید به محدود کردن قلمروی موضوع ادامه دهد.

یک قدم دیگر در محدود کردن قلمروی موضوع می تواند این باشد که آن را منحصر به مثلا يك شهر خاص مثل" تهران" نماييم. در اين صورت ساير شهرهاي ايران از زمينه تحقيق ما حذف مي شوند. به این ترتیب موضوع تحقيق باید بصورت: "نحوه تحول و دگرگوني مسكن درشهر تهران در دوران معاصر"محدود شود. با اینکه موضوع تحقيق نسبت به حالت قبلی اش خاص تر شده، اما هنوز سؤال گسترده است. پس باید قدمهای دیگری نیز برداشته شود.

یک قدم منطقی دیگر برای محدود کردن موضوع قبلی، در نظر گرفتن جنبه ی خاصي در مباحث مربوط به مسكن است. مثلا مي توان چگونگي تبديل خانه هاي با حياط مركزي به خانه هاي مدرن با جهت گيري شمالي-جنوبي را مد نظر قرار داد؛ و يا رابطه بين مسائل اجتماعي در دوران معاصر، مثل ظهور طبقه متوسط شهر نشين و خانواده هسته اي و نقش آنها در تغييرات شكل و عملكرد مسكن مدرن را به عنوان موضوع تحقيق انتخاب نمود.

فرايند كوچك سازي و يا قابل اداره نمودن موضوع تحقيق به همين ترتيب مي تواند ادامه يابد. به عنوان مثال مي توان موضوع تحقيق فوق را به يك دوره زماني و يا يك محدوده جغرافيايي خاص در شهر تهران محدود نمود. اين كوچك و قابل مديريت سازي موضوع همچنان مي تواند به تناسب زمان و ساير امكانات محقق ادامه يابد

2.2. مقدمه : معرفي اجمالي تحقيق شامل شرح مختصر زمينه تحقيق، شرح مختصر رويكرد و نحوه برخورد با موضوع و معرفي بخش ها و فصل هاي مختلف پايان نامه يا گزارش علمي را مقدمه مي نامند.

2.3. تعریف (طرح) مسئله یا موضوع تحقیق: در اين قسمت پژوهشگر سعي مي كند زمينه اي را كه مسئله مورد نظر در آن رخ داده يا رخ مي دهد به تصوير بكشد. بنابر اين، دراين مرحله محقق، در توضيحي روشن و مختصر، به تشريح خصوصيات مسئله، گستردگي موضوع و علت هاي احتمالي بروز آن، مي پردازد. بیان مسئله باید ویژگیهای زیر را داشته باشد:

1- مسئله باید همبستگی بین دو یا چند متغیر را مورد سئوال قرار دهد،

2- بدون ابهام وبه شکل سئوالی باشد ویا به سئوالات خاص تحقیق بیانجامد؛

3-باید آزمون پذیر باشد، و جمع آوری اطلاعات برای حل آن امکان پذیر باشد.

2.4. سؤالات تحقیق: در پایان مبحث طرح يا تعريف مسئله يا موضوع تحقيق محقق سعي مي كند موضوع يا مسئله مورد نظر خود را بصورت سئوال (سؤالات) تحقیق بیان کند. طرح مسئه می باید به نحو شایسته و مناسبی به سؤالات روشن و نسبتا كوتاه تحقیق ختم شود. سئوالات تحقيق مسائلي هستند كه تمام فعاليت هاي پژوهش براي پاسخ گويي به آنها انجام مي شوند.( نگاه كنيد به عنوان:"چگونه مي توان يك محقق شد؟ يك مثال ساده" در فصل اول همين جزوه). یکی از مهمترین گام ها در پیشبرد تحقیق، شکل بندی یک یا چند سؤال خوب است. تقریبا تمام پروژه های تحقیقی باید با یک سؤال شروع شوند. هر فردی توسط تعداد زیادی پدیده ی ناشناخته محاصره شده است، که ممکن است هر کدام از آنها به تعدادی سؤال منجر شوند. به سبب وجود برخی دلایل، بسیاری از دانشجویان، در شکل بندی و فرموله کردن دقیق سؤالات تحقیق با مشکل روبرو می شوند. این بدان علت است که ، اولا، دانش آموزان مدارس و دبیرستان ها برای کسب هوشیاری محیطی به خوبی آموزش ندیده اند، به این معنی که آنها عادت به پرسیدن سؤال در آنها پرورش داده نشده است. دوما، دانشجویان، حتی آنهایی که فارغ التحصیل شده اند، به تواناییهای بالقوه ی خود اعتماد ندارند. آنها ارزش کارهایی را که توسط محققین خارجی صورت می گیرند و هم چنین مقالات چاپ شده ی آنها در مجله های مختلف را خیلی دست بالا می گیرند. البته، هیچ کس ارزش چنان منابعی را رد نمی کند. با این حال دانشجویان نباید توانایی های خود را دست کم بگیرند. اگر دانشجویان بدرستی هدایت شوند به اندازه ی کافی توانایی دارند. سوما، در مراکز آموزشی، مفهوم تحقیق بدرستی شناسانده نمی شود. بنابراین، به نظر می رسد انتخاب یک موضوع برای مقاله ی تحقیقاتی، رساله ی دانشگاهی و امثالهم، برای دانشجویان مشکل باشد.

برای مثال، در بیشتر دوره های آموزشی، دانشجویان نیاز به تحقیق دارند. بیشتر دانشجویان بی تجربه، ماهیت این تکلیف را بدرستی درک نمی کنند. از نظر بیشتر آنان، یک مقاله ی تحقیقاتی مجموعه ای از کپی برداری ها و نقل قولهایی است که گردآوری شده اند و اغلب خارج از استانداردهای لازم و یا دارای مقدمه و نتیجه گیری نامناسب و ضعیفی هستند. در بعضی از موارد، دانشجویان دقیقا نمی دانند مفاهیم اساسی مقاله شان چیست. مدتی بعد، آنها حتی به خاطر نمی آورند که چرا و به چه دلایلی آن کارهای خاص را برای تحقیقات خود انجام داده اند. تنها تعداد کمی از دانشجویان علاقه دارند که اصول تحقیق کردن را رعایت کنند. با اینکه این وضعیت در مکانهای علمی، ناخوشایند است؛ متاسفانه مصداق آن در بیشتر دانشگاه ها وجود دارد.

در نقطه ی شروع، دانشجویان معمولا از اساتید راهنما کمک می گیرند و سعی دارند از موضوع تحقیق پیشنهادی آنان استفاده کنند. این یکی از عمومی ترین اشتباهاتی است که توسط دانشجویان صورت می گیرد. دو دلیل برای نامناسب بودن این روال کاری وجود دارد. اولا، مسائلی از قبیل پیدا کردن موضوع تحقیق، وشکل بندی سؤالات تحقیق مناسب، و سعی در پیدا کردن یک راه منطقی برای درک سؤالات و تدوین اهداف تحقیق، از قسمتهای اصلی و حساس تحقیق و مدیریت فرایند تحقیق محسوب می شود؛ و دانشجویان باید به تنهایی سعی کنند این مراحل را انجام دهند. دوما، مسئله ای که از نکته ی اول نیز مهم تر است این است که اساتید راهنما ممکن است موضوع هایی را برای تحقیق به دانشجویان پیشنهاد دهند که در حیطه ی علایق شخصی دانشجویان نباشند. بنابراین پیشنهادات اساتید راهنما همیشه الزاما منجر به یافتن سؤالات و موضوع های مناسبی که مورد علاقه ی دانشجو هم باشد، نمی شود. البته این به این معنا نیست که دانشجویان نباید برای بهبود و جلا دادن موضوع و سؤالهای تحقیق خود از مشورت با اساتید خود پرهیز کنند. آنچه مهم بنظر میرسد کسب تجربه مستقیم دانشجویان در مراحل مختلف تحقیق است. سومین عامل در طرح یک سؤال تحقیق، توانایی اداره کردن فرایند تحقیق است. این عامل به در دسترس بودن انواع تسهیلات لازم برای تکمیل یک پروژه ی تحقیقاتی مربوط می شود. نیروی انسانی، تخصص، پشتیبانی مالی، زمان و تجهیزات بعضی از پارامترهای توانایی اداره کردن فرایند تحقیق می باشند. علاوه بر این باید به محدودیتهای اجتماعی وآموزشی نیز توجه کرد(برای نمونه ن. ک. به: ).

5 . 2. فرضیه (هاي) تحقيق: فرضیه پاسخی است هوشمندانه، كوتاه وروشن به سؤال

تحقیق و نشانگر نتايج مورد انتظار است. فرضیه می باید با کمال صراحت، و بصورت جمله مثبت خبری، عنوان شود. برای انتخاب یک فرضیه، محقق باید با دقت گزارشهای تحقیقاتی قبلی مرتبط با موضوع تعیین شده ی خود را مطالعه کند. ممکن است فرضیه تنها براساس و پایه سئوال تحقیق نباشد و مثلا براساس نتایج پژوهش های قبلی و یا حاصل مطالعات اولیه و تحلیل داده های آن باشد. فرضیه بدون مسئله معنایی ندارد و مشکل را نمی توان بدون اتکای به فرضیه به شکل علمی حل کرد. بايد توجه نمود كه، به ويژه در پژوهش هاي شهرسازي، معماري و هنر، فرضيات، اثبات يا ابطال نمي شوند بلكه فقط تاييد يا رد مي گردند.

فرضیه برای پژوهشگر به مثابه عصاست برای شخص نابینا. فرضیه ابزاری است نیرومند که قادر است مشاهده را به نظریه و نظریه را به مشاهده متصل کرده و پیوند زند . فرضیه باید:

1- آزمون پذیر باشد؛

2- رابطه یا همبستگی بین دومتغیررابیان کند؛

3- با نظریات علمی موجود مرتبط باشد؛

4- روشن، دقیق و اختصاصی باشد؛

5- فارغ از مفاهیم ارزشی و اخلاقی باشد؛

توضيح: در برخي از طرح های پژوهشي می توان بجای سئوالات تحقيق و فرضیه تنها به بیان هدف (اهداف) تحقیق پرداخت (براي نمونه ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، ص 33).

2.6. اهداف تحقیق: پس از مشخص شدن سئوالات و فرضيات تحقيق مي بايد اهداف تحقيق با دقت تدوين و ارائه شوند. تبيين اهداف تحقيق مي تواند شامل موارد زير باشد:

1- حل یک مسئله مبتلا به جامعه

2- پر کردن خلاء فکری یا تجربی که در سابقه ی موضوع تحقیق مورد نظر وجود دارد.

3- آزمون یک روش شناخته شده در یک موقعیت خاص.

4- بر خوردی جدید با چگونگی حل یک مسئله ی خاص یا انجام یک عمل ویژه.

5- پیدا کردن علل بروز یک پدیده ی خاص.

6- پیدا کردن روابط جدید بین متغیر های مختلف.

7- پیدا کردن تأثیر متغیر مستقل (علت) بر متغیر (های) وابسته (معلول).

8- پیدا کردن همبستگی بین دو متغیر (آیا بین A و B ارتباط وجود دارد؟(

2.7. روش تحقيق: هر موضوع پايان نامه يا موضوع تحقيقي مي بايد يكي از روش هاي متداول پ‍‍ژوهشي را بر پايه موضوع، رويكرد، الزامات، فرضيات و اهداف برگزيند. روشهاي تحقيق بر اساس يك جهان بيني يا پارادايم وي‍‍‍ژه شكل گرفته اند و انتخاب آنها نقش مهمي در كيفيت تحقيق خواهد داشت. روش هاي تحقيق را به گروه های مختلف، و از جمله روش های كمي و كيفي، ویا روش های تاریخی و میدانی، تقسيم مي كنند.

2.8. روش (روشهاي) جمع آوري اطلاعات: يكي از مهمترين و وقت گير ترين مراحل پژوهش مرحله جمع آوري اطلاعات است. متاسفانه برخي از دانشجويان اين مبحث را با مبحث روش تحقيق يكي فرض مي كنند. در حاليكه روشهاي جمع آوري اطلاعات مي توانند در هريك از روشهاي تحقيق بكار روند. روشهاي جمع آوري اطلاعات را تنها پس از تعيين روش تحقيق معين مي كنند. از جمله روش هاي جمع آوري اطلاعات عبارتند از:

1. انواع مشاهده ها
2. انواع پرسشنامه ها
3. انواع مصاحبه ها
4. مطالعات اسناد و كتابخانه اي

2.9. ضرورت تحقیق: در ضرورت تحقیق خواننده می باید مجاب شود که انجام چنین تحقیقی به طور قطع لازم بوده، ودر الویت نسبی، قرار داشته است. از جمله مواردی که در این بحث ميتوانند مطرح شوند عبارتند از:

1- بزرگنمایی و تفصیل ابعاد مهم مسئله.

2- تشريح موقعیت (های) قابل تصور بدون انجام چنین تحقيقي

2.10. چشم انداز تحقیق: در چشم انداز تحقيق مي توان به موارد ذيل اشاره كرد:

1- نتایجی که از این مطالعه قابل انتظار است.

2- افق ها و امکانات جدیدی که بر اساس چنین تحقیقاتی باز خواهند شد.

3- تحقیقات و مطالعات دیگری که بدنبال این تحقیق می توانند انجام شوند.

2.11. امکانات و محدودیت های تحقیق: تحت اين عنوان نيز از جمله مي توان به موارد زير اشاره كرد:

1- امکانات و محدودیت ها از نظر زمانی.

2- امکانات و محدودیت ها از نظر اسناد و در دسترس بودن اطلاعات.

3- امکانات و محدودیت ها از نظر انجام مطالعات و تحقیقات مشابه.

2.12. قلمروی تحقیق: از چند جنبه مي توان و بايد براي تحقيق قلمرو تعيين نمود. از جمله:

1. محدوده ی جغرافیایی

2. مطالعات و تحقیقات موضوعی

3. طبقه بندی های مرتبط (آثار شخص خاص- ...)

4. محدودهای نظری و مکتبی

5. محدوده روش شناختي

6. محدوده زماني

2.13. سابقه ی تحقیق: سابقه تحقیق از جمله شامل موارد ذیل است:

1- تاریخچه ی انجام مطالعات مستمر در گذشته

2- معرفی اشخاص و آثار مختلف آنها در زمینه ی مورد نظر

3- بیان طبقه بندی شده ی آثار گذشته و نتایج حاصل (موافق یا مخالف فرضیه های تحقیق)

4- معرفی روش های بکار رفته در تحقیقات مشابه

(برای مطالعه بیشتر در این مورد نگاه کنید به: باقر ساروخانی. 1382 – دی، ای، دواس. 1376 - ریمون کیوی و دیگران. 1370، زهره سرمد و ديگران، 1376 علی دلاور، 1376) .

2.14. اعتبار درونی و بیرونی تحقیق:

1. منظور از اعتباردرونی میزان اطمینانی است که می توان نسبت به یافته های یک تحقیق مربوط به یک طرح پژوهشی داشت. علت این امر آنستکه در صورتی می توانیم فرایند یک تحقیق را برخوردار از دقت لازم قلمداد کنیم که بتوان اثر سایر متغیرها ( ی ناخواسته) را پایش (کنترل) کرد. درجه پایش متغیرهای نا خواسته را اعتبار درونی پژوهش می نامند. به معنای دیگر، اعتبار درونی تحقیق نمایانگر آن است که یافته های تحقیق تا چه حد از صحت و سقم برخوردارند.

2. از سوی دیگر، میزان امکان تعمیم دست آوردهای یک تحقیق، در محیط های جغرافیایی و شرایط دیگر، را اعتبار بیرونی تحقیق می نامند. در واقع باید دید تا چه اندازه می توان تاثیر متغیر مستقل را بر متغیر وابسته تعمیم داد. به عبارت دیگر، اعتبار برونی تحقیق به این موضوع باز می گردد که تا چه اندازه دست آوردهای تحقیق که با استناد بر یک گروه نمونه به دست آمده است به گروه گسترده تری از اجتماع یا به شرایط دیگری قابل تعمیم است (برای کسب اطلاعات بیشتر ر. ک. به: زهره سرمد و دیگران، 1376، صص 201 – 195)

روش تحقیق، تدوین و ارائه پایان نامه

روش تحقیق، تدوین و ارائه پایان نامه

 

        برای رشته های شهرسازی، معماری و هنر

دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)

دانشکده معماری و شهر سازی

گروه شهرسازی

دکتر ناصر براتی

 138۵

 

بخش اول: تحقیق وروش های تحقيق

 

 

فصل اول: مقدمه وكليات

 

هر کاری اگر بخوهد به درستی انجام شود می باید تابع یک نظم و ترتیب خاص قرار گیرد. تدوین پایان نامه ها و مقالات و گزارشهای علمی، بویژه، از این قاعده می باید تبعیت نمایند. هر چه معیار های علمی بصورت گسترده تری در تدوین مطالب فوق بکار روند اعتبار علمی آنها افزون تر خواهد شد. امروزه برقراری نظم در تدوین پایان نامه ها و گزارشات علمی در دانشگاه ها یک امر غیر قابل اجتناب است و اعتبار علمی هر دانشگاهی به میزان توجه و نظارت بر این امر خواهد بود. جزوه ی حاضر با این هدف تدوین شده است که دانشجویان محترم دانشکده ی معماری و شهر سازی در دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) را با نظم مورد نظر دانشکده آشنا نموده و در نزدیک کردن بیش از پیش پایان نامه ها، مقالات و گزارشهای علمی دانشجویان، با معیار های بین المللی، بکوشد. مسلما رعایت این اصول و ضوابط علاوه بر بالا بردن کیفیت آموزش و فعالیت های علمی - پژوهشی دانشجویان، موجب تضمین ایجاد زمینه های لازم برای تولید علم، به صورت واقعی، وارتقاء هر چه بیشتر اعتبار علمی این دانشکده در سطح ملی خواهد بود.

انسان، که خردمندترین موجود روی زمین است، کنجکاو زاده شده است. کنجکاوی انسان به همراه قدرت تعقل وی، ریشه ی تمام دانش های بشری است. به مفهوم گسترده تر، دانش به بدنه ی حقایق و فرضیاتی بر می گردد که موجب درک پدیده ها و حل مسائل می باشد. دانش می تواند از ساده ترین در ک از یک شی تا عمیق ترین درک یک تئوری پیچیده درجه بندی شود. دانش را می توان از کانالهای مختلف سیستماتیک و غیر سیستماتیک بدست آورد. بعلاوه دست آوردهای بی نظیر بشر، مثل ارتباط از طریق زبان، علايم و نشانه ها، وی را قادر ساخته است که نتایج تفکر و کنجکاویهایش را که همان دانش است به فرزندان خود منتقل کند.

البته در آن دوران، کنجکاوی و قوه ی تعقل انسان با محدودیت باورهای رمز گونه آنها و رفتارهایی که از پیشینیان خود به ارث برده بودند، روبرو بود. تمام اتفاقات در آن زمان نوعی دلیل متافیزیکی داشت. آنها فهم این دلایل را ورای ظرفیت عقلی و فیزیکی انسان می دانستند. برای آنها تقریبا بدیهی بود که در همه ی مسائل نباید زیاد کنجکاوی کرد. حتی در بعضی موارد که بعضی افراد جسور دلایل متضادی را بیان می کردند، متهم به سیرت شیطانی و خلاف اخلاق می شدند. به بیان دیگر قسمت عمده ای از فهم و درک انسان درباره جهان بر مبنای منابع تقریبا سیستماتیک، غیر قابل اعتماد و تحقق ناپذیر بدست می آمد. آنها در هیچ موقعیتی سعی در تحقیق درباره ی اعتبار اطلاعاتی که از منابع مختلف بدست می آوردند، نبودند. البته اجازه این کار را هم نداشتند. به همین دلیل است که انسانهای اولیه پیشرفت کندی داشتند. با این حال انسان به استفاده از منابع موجود برای کسب اطلاعات جدید و بهبود کیفیت اطلاعات قدیم ادامه داد.

 

1.1. مفهوم تحقیق

 

بشر از آغاز تاريخ حيات خود همواره در جستجوي پي بردن به كشف قواعد و نظام هاي موجود در پديده ها و رويدادهاي جهان اطراف خود بوده است. هر چند او تا كنون هيچگاه نتوانسته است ماهيت واقعي جهان را در يابد يا حتي راهي براي دست يافتن به آن پيدا كند ولي در همين مسير توانسته است هم به مجموعه عظيمي از نظريات و يافته ها و اطلاعات متنوع دست يابد و هم روش هاي دست يابي به اين قوانين و اصول را اصلاح نموده و توسعه دهد (از جمله ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 21-20).

یکی از منطقی ترین راههای انجام دادن هر کاری این است که دقیقا به ماهیت آن کار پی ببریم. تحقیق کردن هم از این امر مستثنی نیست. اکثر دانشجویان از واژه ی تحقیق یک درک مبهم و گاهی اوقات غلط دارند. بعضی از دانشجویان فکر می کنند مفهوم تحقیق، مطالعه ی تعدادی کتاب، که معمولا همان صفحات اولیه کتاب است، و سپس شرح دادن همان مطالب مستند است. در چنین مواردی دانشجو و یا به عبارتی محقق، مانند یک گزارش دهنده ی معمولی است که هیچ سهمی در تولید علم نداشته باشد. از طرف دیگر، عده ای ممکن است در مورد دانش سطحی خود از مفاهیم اولیه ی تحقیق لاف زنی کنند. این گروه گاهی برای تحت تاثیر قرار دادن دیگران، درباره ی موضوعات مربوط به تحقیق تفاسیر غیر منطقی را بیان می کنند. خطر این دانشجویان ساده و بی تکلف کمتر از دانشجویان بی اعتنا نیست.

از این رو این فصل برای توضیح هر چه بیشتر مفهوم تحقیق در نظر گرفته شده است. در بخش اول یک دورنمای مختصر تاریخی در مورد تحقیق ارائه خواهد شد. و در بخش دوم، مفهوم تحقیق، توضیح داده می شود و خصوصیات آن نیز شرح داده می شود. امید است که توضیحات نسبتا ساده ای که در اینجا مطرح میشوند به محققین کمک کنند تا پروژه های تحقیقاتی خود را براحتی هدایت کنند. به همین دلیل است که از آوردن مفاهیم تئوریک پیچیده خودداری خواهد شد.

برخي تحقيق را همان كاربرد روش علمي در تحقيق قلمداد كرده اند. جيمز اسنايدر تحقيق را "جستجوي سامان يافته با هدف توليد دانش" تعريف كرده است. اين به معناي آنستكه تحقيق واقعي از سويي منوط به گردآوري اطلاعات خاص از جهان پيرامون و سپس دسته بندي، تحليل و ارائه آن براساس تجربه خود آگاه يك پژوهش گر است؛ و ازسوي ديگر، هر تحقيقي منوط به هدف غائي توليد دانش است، حتي اگر در سطحي كوچك و محدود باشد ( ليندا گروت و ديگران، 1384، ص7، محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص 26-11   ). 

تحقیق کاوش و کنکاشی است اصولی و دقیق که انسان را قادر می کند تا ماهیت پدیده ها و یا رویدادهای پیچیده را درک کند. پژوهش همچنین می تواند فعالیتی تلقی شود که برای حل مسئله مورد نظر در تحقیق انجام می شود ( ارنست تی اسرینگر، 1378، صص18-17). هر تحقیقی از یک موضوع خاص شروع می شود؛ که در آن، ضمن تعیین یک " عنوان " برای تحقیق، سعی می شود موضوع مشخص و ساده شود، متغیرهای آن تعیین شوند، روش خاص و مناسبی برای تحقیق انتخاب گردد، اطلاعات جمع آوری و خلاصه، طبقه بندی و تشریح شوند. در طی خلاصه سازی و تشریح داده ها، ویژگیهای نمونه مورد مطالعه نیز تعیین می گردد.

به طور کلی هدف تمام علوم را می توان سعی در شناسایی دنیای اطراف آدمی، و هدف تحقیق را می توان تشریح، پیش بینی، و توضیح پدیده ها دانست. در این فعالیت سه جزء اصلی وجود دارند: 1- توصیف، 2- کشف نظم، و 3- صورتبندی نظریه ها و قوانین. یک دانشمند ممکن است ابتدا اشیاء و رویدادهایی را که در اطرافش اتفاق می افتند مشاهده و بررسی کند؛ مثل توصیف و اندازه گیری سرعت سقوط یک شئی یا طول موجهای منتشر شده از یک ستاره. این توصیف ها، از طریق هدفی که دنبال می کنند، هدایت می شوند. در حالت دوم، او همچنین ممکن است نظم و بی نظمی هایی را، که گاهی اوقات در پدیده یا شئی مورد مطالعه وجود دارد، کشف کند. بدین ترتیب او ممکن است مثلا در یابد که فشار هوا به ارتفاع بستگی دارد. و در حالت سوم او ممکن است سعی کند که نظام کشف شده را صورتبندی کند و آن را تعمیم دهد و سرانجام آنرا به قانون و نظریه تبدیل کند؛ مثل قانون جاذبه نیوتن ( علی دلاور، 1376، ص 8).

واژه تحقیق اززبان عربی گرفته شده است و در لغت به معنای رسیدگی کردن، بررسی، بازجویی، وارسی واقعیت، و به حقیقت امری رسیدگی کردن است. ولی در بعد و از نقطه نظر روش شناسی تعریف تحقیق چندان روشن و ساده نیست. انسان در زندگی روزمره حوادث را می بیند، حس میکند و در باره آنها اظهار نظر می کند. آنچه را انسان از جهان اطراف خود حس می کند "جهان ظاهری" می نامند که با جهان حقیقی متفاوت است. بدین ترتیب تحقیق را می توان مجموعه فعالیتهایی دانست که برای کشف بخشی از جهان حقیقی صورت می پذیرد (خواجه نوری، به نقل از علی دلاور، 1376، ص 25). تحقیق را همچنین نوعی از بررسی و مطالعه منظم، کنترل شده و آزمایشی قضیه های فرضی دانسته اند که روابط احتمالی بین پدیده های طبیعی را با دیدی انتقادی پی می گیرد. بنابراین تحقیق را می توان کنکاش هوشمندانه، ماهرانه، منظم و دقیق در مورداشیاء یا پدیده ها دانست ( ن. ک. به: علی دلاور، 1376، صص27-26).

تحقیقات و پژوهش های علمی چند مشخصه کلی دارند که آنها را از تحقیقات غیر علمی مجزا می کنند:

1-     هر تحقیق علمی از آداب و روش ها وتشریفات خاص برخوردار است ونمی توان آنرا به صورت ذهنی، تصادفی و بر اساس سلیقه شخصی انجام داد. تحقیق یک فعالیت نظام یافته(سیستماتیک)، و نوعی از مدیریت فرایند است: فرایند تولید علم.

2-     هرتحقیق علمی باید بر حجم دانش و معرفت بشری بیافزاید و معلومات اورا افزایش دهد: ارزیابی نظریات موجود، ارائه نظریه ها و قوانین علمی و قضایای کلی جدید، ویا پرده برداشتن از یک مجهول.

3-     باید بتوان برای شناخت حاصل از نتایج تحقیق در بیرون از ذهن مابه ازای خارجی داشت (ازجمله ن. ک. به: محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص12-11    ).

  

2. 1. كاركردهاي تحقيق

 

بطور خلاصه مي توان گفت كه تحقيقات علمي سه كاركرد عمده را دارا هستند:

الف: نتيجه تحقيقات علمي مي توانند شناخت مارا از محيط، اطراف، پديده ها، اشياء، و...  تكميل و اصلاح كنند، يا بكلي تغيير دهند.

ب: تحقيقات علمي مي توانند بينش، نگاه و رويكرد مارا نسبت به جهان اطراف تكميل كرده، اصلاح كنند و يا بكلي تغيير دهند.

پ: نتايج حاصل از پ‍‍ژوهشها و تحقيقات قادرند به ما در حل مسائل و مشكلات ياري رسانند.( نگاه كنيد به: پرويز پيران، 1384،ص 4)

 

برنامه ریزی شهری در دانشگاههای معتبر

گروه برنامه ریزی شهری | UCLA Luskin دانشکده امور عمومی

publicaffairs.ucla.edu/urban-planning

دانشکده برنامه ریزی شهری - دانشگاه مک گیل

www.mcgill.ca/urbanplanning

گروه MIT مطالعات شهری و برنامه ریزی

dusp.mit.edu

Taubman دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه میشیگان

taubmancollege.umich.edu

گروه شهر و برنامه ریزی منطقه ای - UC برکلی...

dcrp.ced.berkeley.edu

دانشگاه ایالتی بال - برنامه ریزی شهری

cms.bsu.edu/Academics/.../CAP/Programs/UrbanPlanning.aspx

دانشکده برنامه ریزی شهری و منطقه ای - دانشگاه رایرسون

www.ryerson.ca/surp/

گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای | دانشگاه ایلینوی ...

www.urban.illinois.edu

برنامه ریزی شهری | دانشکده معماری، طراحی و برنامه ریزی کانزاس

www.sadp.ku.edu/urban-planning

برنامه ریزی شهری: دانشکده ملبورن طراحی: ...

www.msd.unimelb.edu.au/urban-planning

برنامه ریزی شهری و منطقه ای - دانشگاه ایالتی سن خوزه

www.sjsu.edu/urbanplanning

گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای

www.durp.hawaii.edu/

دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه ریزی شهری | آریزونا...

geoplan.asu.edu/

 

آشنایی با سایت برنامه ریزی شهری سایر کشورها

موسسه برنامه ریزی استرالیا 

        www.planning.org.au

    برنامه ریزی شهری - سان فرانسیسکو

 www.spur.org

وزارت شهرداری و برنامه ریزی شهری امارات

www.baladiya.gov.qa/cui/index.dox?siteID=2

شهر تورنتو، برنامه ریزی شهر

www.toronto.ca/planning

 

توسعه پایدار و پایداری

 

Sustainable development and sustainability influence today's urban planners. توسعه پایدار و پایداری نفوذ برنامه ریزان شهری امروز. Some planners argue that modern lifestyles use too many natural resources, polluting or destroying ecosystems , increasing social inequality , creating urban heat islands , and causing climate change . برخی از برنامه ریزان بر این باورند که شیوه زندگی مدرن، استفاده بیش از حد  از منابع طبیعی بسیاری از اکوسیستم ها آلوده شده و یا از بین رفته اند. افزایش نابرابری های اجتماعی ، ایجاد جزایر گرمایی شهر ، و باعث تغییرات آب و هوایی است . Many urban planners, therefore, advocate sustainable cities. ^{[ 15 ]} بنابراین، نظر بسیاری از برنامه ریزان شهری، حمایت از شهرهای پایدار است. ^[15]

However, sustainable development is a recent, controversial concept. ^{[ 15 ]} Wheeler, in his 2004 book, defines sustainable urban development as "development that improves the long-term social and ecological health of cities and towns." با این حال، توسعه پایدار اخیر، مفهوم مورد بحث است. ^[15] ویلر، در سال 2004 کتاب خود، تعریف توسعه پایدار شهری به عنوان "توسعه دراز مدت سلامت اجتماعی و زیست محیطی از شهرها و شهرک ها را بهبود می بخشد." He sketches a 'sustainable' city's features: compact, efficient land use; less automobile use, yet better access; efficient resource use; less pollution and waste; the restoration of natural systems; good housing and living environments; a healthy social ecology; a sustainable economy; community participation and involvement; and preservation of local culture and wisdom. ^{[ 15 ]} او طرح ویژگی های 'پایدار' شهر است: شهر فشرده، استفاده از زمین های کارآمد. استفاده کمتر ازخودرو هنوز بهتر دسترسی، استفاده از منابع کارآمد،  آلودگی کمتر و زباله کمتر، بازسازی سیستم های طبیعی، مسکن خوب و محیط زندگی، اکولوژی اجتماعی سالم . اقتصاد پایدار، مشارکت جامعه و درگیری. و حفظ فرهنگ های محلی و حکمت ^[15]

اعلامیه جهانی حقوق شهری

این حق مسلم همه سکنه و زیستگاه، که ایجاد یک رابطه متعادل میان خود و با دیگران است.

These rights, announced here publicly, create a framework of reference for the development of the urban life in the new era of mankind. این حقوق، اعلام عمومی، ایجاد یک چارچوب مرجع برای توسعه زندگی شهری در عصر جدید از انسان است.

شهرنشینی چیست؟

The foundation defines the concept of urbanity (form latin urbanitas) as a balanced relationship between the inhabitant and his/her habitat. این بنیاد تعریف مفهوم شهرنشینی (لاتین urbanitas) به عنوان یک رابطه متعادل بین ساکنین و / زیستگاه خود است. Urbanity is knowing how to live with the environment around us and being respectful to it. شهرنشینی است که بدانیم چگونه به محیط زیست اطراف ما زندگی می کنند و احترام به آن است.

Who is the inhabitant? ساکن چه کسی است؟

Inhabitant is the one who lives, works, uses and enjoys the habitat. ساکن یکی که زندگی می کند، کار می کند، استفاده می کند و لذت می برد زیستگاه است. The inhabitant is not defined by property but by the use of the habitat. ساکن مالکیت، بلکه با استفاده از زیستگاه مشخص نشده است. The concept of inhabitant goes beyond the concept of the citizen, limited to the political domain. مفهوم ساکن می رود فراتر از مفهوم شهروند، محدود به حوزه سیاسی است. Opposite to this outdated definition, the inhabitant has rights and obligations in all aspects of urban life. روبروی این تعریف منسوخ، ساکن دارای حقوق و وظایف را در تمام جنبه های زندگی شهری است.

What is habitat? زیستگاه چیست؟

Habitat is considered the space modified and inhabited by man, where most human activities, social, economic and cultural, take place. زیستگاه فضای در نظر گرفته شده است اصلاح شده و ساکنان توسط مرد، که در آن اکثر فعالیت های انسانی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، صورت می گیرد.

Despite the habitat has many formats of increasing complexity (metropolitan areas, great conurbations, temporary settlements), the most common one is still the city. با وجود زیستگاه های دارای فرمت های بسیاری از افزایش پیچیدگی (مناطق شهری، conurbations بزرگ، شهرک سازی موقت)، یکی از شایع ترین است هنوز هم شهرستان. The city today is, more than ever, the way of life that best defines the human being, with over 50% of world's population living in cities. شهرستان امروز، بیش از هر زمان دیگری، راه زندگی است که بهترین تعریف انسان، با بیش از 50٪ از جمعیت جهان در شهرستانها.

On 09/09/09, at their central offices in Madrid, the در تاریخ 09/09/09، در دفاتر مرکزی خود را در مادرید، announces its founding manifesto: The Urban Rights, a framework for the development of urban life and the construction of a balanced relationship between inhabitant and habitat. را اعلام بیانیه تاسیس آن: حقوق شهری، چارچوبی برای توسعه زندگی شهری و ساخت و ساز از یک رابطه متعادل بین ساکنین و زیستگاه است.

The most revolutionary aspect of these urban rights is its dual approach Habitat - Inhabitant. ساکن - انقلابی ترین جنبه از این حقوق شهری زیستگاه رویکرد دوگانه خود است. The ten principles in which the urban rights set out are structured as a reciprocal relationship between inhabitant and habitat. ده اصول حقوق شهری است که در آن مجموعه ای از به عنوان یک رابطه متقابل بین ساکنین و زیستگاه فراهم شده است.

Ask not what your country can do for you; ask what you can do for your country! John F. Kennedy نپرسید که کشورتان چه می تواند برای شما انجام دهد، بپرسید شما چه می توانید برای کشورتان انجام دهید جان اف کندی!

عدالت اجتماعی در شهر

الیزابت برتون

شهر فشرده و شهر و عدالت اجتماعی

مقاله ارائه شده به انجمن مطالعات مسکن ،کنفرانس، مسکن، محیط زیست و

پایداری، دانشگاه یورک، 18/19 آوریل سال 200۱

مرکز آکسفورد برای توسعه پایدار

دانشکده معماری

دانشگاه آکسفورد بروکس

کولی لین

 کلیدها:

دستیابی به عدالت اجتماعی را به عنوان یک شرط لازم برای مبارزه با تخریب لایه ی اوزون و جهانی

عدالت اجتماعی، اقتصاد پایدار و پایداری زیست محیطی

اثرات در میان گروه های مختلف اجتماعی (Mowbray، 1991). تجزیه و تحلیل اثرات اجتماعی، هزینه / سود و تجزیه و تحلیل

حفاظت از حومه شهر، کمتر نیاز به سفر با خودرو، و در نتیجه کاهش تولید گازهای گلخانه ای سوخت، برای حمایت از حمل و نقل عمومی و

پیاده روی و دوچرخه سواری، دسترسی بهتر به خدمات و امکانات و ابزار کارآمد تر و زیرساخت

ارائه و تجدید حیات و بازسازی در مناطق درون شهری

معیارهای عدالت اجتماعی در یک نمونه بزرگ از شهرهای انگلستان و شهرهای مختلف فشردگی است

تراکم بالا را می توان در شرایط از کلی یا خالص یا تراکم اندازه گیری کرد و می تواند متفاوت باشد

 

عدالت اجتماعی در شهر

چالش های جنبش های عدالت اجتماعی شهری: نئو لیبرالی شهرسازی، شهر کانادا و تورنتو  

گرگ Albo

گزارش آماده برای مرکز عدالت اجتماعی  

تورنتو، انتاریو - دسامبر 2009

 کلید:

شهرسازی نئو لیبرالی ،قیمت گذاری در بازار،حمل و نقل عمومی ،

مراکز کلیدی قدرت اقتصادی نیز در حال ظهور، مانند بمبئی، سائوپائولو و شانگهای در امور مالی و،

سیاست توسعه شهری اشغال نقطه مرکزی در دستور کار سیاسی در سراسر جهان است

حمایت و مداخله دولت برای زیرساخت ها، تحقیق و توسعه، آموزش فنی، مالی و نظارتی  ضروری است

انباشت سرمایه منجر به تشدید و تجمع نیروهای تولید است.

توسعه شهرنشینی چاله ها و رشد سرمایه داری از بازار جهانی در یک تضاد مستقیم

و رابطه متناقض است. این را می توان در تئوری انباشت سرمایه دید.