هنرمن شهرمن

1-3-ب- ماهیت و ويژگيهاي طبیعت گرایانه ی تحقیق قوم شناسی

از آنجا كه روش تحقيق قوم نگاري داراي ماهيت و رويكرد طبيعت گراست؛ داراي ويژگيهايي به اين ترتيب است: ويژگي زمينه گرايي (بافت گرايي)، ماهيت كيفي – پديدار شناختي، و ديدگاه كل گرا. تحقیق قوم شناسی يا قوم نگاري در موقعیتهای طبیعی مانند کلاس درس، مدرسه، دانشکده یا مکانهایی که انسانها بطور طبیعی گرد هم می آیند، مانند روستاها، شهرها و محلات، انجام می شود و محقق در آنها، حوادثی را که به صورت طبیعی رخ می دهند، مشاهده می کند. در این روش متغیرهای پژوهشی دستکاری نمی شوند. به همین دلیل، روش مورد بحث دارای ویژگیهایي همانند تحقیق میدانی است و، در واقع، میدان مطالعه آن یک موقعیت طبیعی است که تحقیق در آن اجرا می شود.

تحقیق قوم شناسی ارتباط نزدیکی با ویژگیهای زمینه گرایی دارد. لذا در تفسیر و توصیف اطلاعات باید به موقعیت یا محیطی که اطلاعات از آنها جمع آوری شده اند، توجه خاصی مبزول نمود. در روش تحقیق قوم شناسی، نسبت به سایر روشهای تحقیق، این امر از اهمیت به سزایی برخوردار است. لذا باید توجه داشت که این روش به زمینه ی پژوهش بسیار حساس است.

2-3-ب- ماهیت کیفی روش تحقيق قوم نگاري

تحقیق قوم شناسی از زمره روشهای کیفی است. با وجود این نباید استنباط کرد که در این روش فقط اطلاعات کیفی بکار می رود؛ بلکه با توجه به هدف تحقیق امکان استفاده از اطلاعات کمی نیز وجود دارد. اما در هر حال تأکید تحقیق قوم شناسی بر اساس مفاهیم کیفی شکل می گیرد، بی آنکه نظام ارزشی محقق یا مشاهده کننده بر مو قعیت پژوهشی تحمیل شود. بنابراین در این روش، یک رویکرد کیفی پدیدار شناختی بکار گرفته می شود، ( Phenomonology ). پدیدار شناسی علم مطالعه ی پدیده هاست و بر توصیف و تفسیر دقیق پدیده ها در تمام حوزه های تجربی تأکید دارد. پدیدارشناسان فرض نمی کنند که معنای موضوع مورد مشاهده را از دیدگاه افراد دیگر می دانند، بلکه آنها بر موارد ذهنی رفتار انسان تأکید دارند. بنابراین به جای طبقه بندی کردن رفتارهای مورد مشاهده، قوم شناسی، سعی دارد تا معنای رفتار انسانها را از دیدگاه (خودشان)- افراد مورد پژوهش- دریابد. چنین شناختی مستلزم معنا بخشیدن به رفتار در قالب اصطلاحات کیفی است.

در تحقیقات زمینه یابی (پیمایشي) و آزمایشی، پیش از بکارگیری روشهای معین، ابتدا فرضیه و چارچوبی برای آزمون آنها صورتبندی می شود. ولی در تحقیق قوم شناسی، به علت سلطه دیدگاه جامع و کل گرایانه (Holistic)، عکس این مطلب صادق است، به این معنی که فرضیه ها بر اساس اطلاعات تدوین می گردند. قوم شناسان سعی دارند تا از هر گونه پیشداوری یا اظهار نظر شخصی اجتناب ورزند، زیرا این مسئله اثر ناخوشایندی بر تفسیر وقایع مشاهده شده خواهد داشت. پژوهشگر قوم شناسی به کل زمینه ی مورد پژوهش توجه خاص دارد.

3-3-ب- فرآیند تحقیق قوم شناسی

در تحقیق قوم شناسی ترکیبی از روشهای تحقیق دیگر بکار می رود. هر چند برای این روش نیز می توان مراحلي را از تعریف مسئله تا استخراج، تحلیل و جمع بندی نتایج تحقیق در نظر گرفت؛ ولی در این روش در برخی موارد مراحل با هم ترکیب می شوند. مثلا بجای تدوین فرضیه قبل از جمع آوری اطلاعات، می توان فرضيه (فرضيات) را هنگام و در حین انجام جمع آوري و تجزيه و تحليل اطلاعات صورتبندي نمود و يا، در صورت لزوم، فرضيات را در جريان تكميل فرايند تحقيق اصلاح نمود.

بدین ترتیب، در این روش، همزمان و همراه با جمع آوری و تحليل اطلاعات می توان به تدوین فرضیه، اصلاح و حتی تغییر آن پرداخت. پیشرفت در تحقیق می تواند در این راه به پژوهشگر کمک کند. محقق می تواند فرضیات جدیدی را مطمح نظر قرار داده و فرضیاتی را که مورد تأیید او نیستند، حذف نماید. مثلا ممکن است فرض شده باشد: میزان رضایت دانشجویان از شرایط فضایی- کالبدی دانشکده با گذشت زمان افزایش می یابد. ولی در عمل مشخص شود این فرضیه درست نبوده و باید اصلاح شده یا تغییر یابد. بدین ترتیب فرضیه سازی در تحقیق قوم شناسی یک عمل مستمر است.

در مجموع می توان مراحل تحقیق در این روش را به شرح ذیل بیان کرد:

1- تعیین مورد مطالعه و تدوین مسئله

2- تعیین آزمودنیها

3- تدوین فرضیه (فرضیات)

4- جمع آوری اطلاعات (مشاهده، مصاحبه، مطالعه ی منابع، ...)

5- تجزیه و تحلیل اطلاعات

6- جمع بندی و نتیجه گیری

7- ارائه گزارش نهایی

(براي اطلاعات بيشتر در اين مورد از جمله ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 131-127).

عمده ترین فعالیت جمع آوری اطلاعات در این روش از طریق مشاهده حاصل می شود. در مشاهده نیز شخص می تواند خود بخشی از جامعه باشد یا بشکل ممتاز ظاهر شده و یا دست به مشاهده محدود بزند (زمانی که در مشاهده با محدودیتهایی روبرو هستیم). در این روش تحقیق می توان از ترکیبی از فنون جمع آوری اطلاعات مثل مصاحبه و مطالعه ی کتابخانه ای نیز سود برد. در مورد مشاهده باید دقت نمود که حتی الامکان شخص مشاهده کننده باید از پیش داوری و تعصب دوری گزیند و مشاهده گر می باید توان درک طرز فکر، احساسات و ذهنیات مشاهده شوندگان را داشته باشد . در مورداسناد مکتوب نیز استفاده از منابع دست اول ترجیح دارد و از منابع دست دوم کمتر استفاده می شود. در این روش از منابع غیر مکتوب مثل عکس، فیلم و غیره نیز استفاده می شود.

4-3-ب- تجزیه و تحلیل اطلاعات

در تحقیق قوم شناسی فرضیه ها با استفاده از روشهای آماری آزمون نمی شوند. با این وجود، برخی از شاخصهای آماری نظیر نسبت و درصد، بر اساس طبقه بندی اطلاعات بدست آمده، محاسبه می شوند. در این روش تجزیه و تحلیل به میزان بسیار زیادی بر توصیف استوار است. بنابراین اغلب از شاخصهای آمار توصیفی استفاده می شود. در تحقیق قوم شناسی استخراج نتایج نیز یک عمل ترکیبی است. یعنی اینکه این فعالیت پژوهشی با سایر فرایندها- به ویژه با کارهای میدانی- ترکیب می شود. فرضیه های آزمایشی، نظریه ها، و تبیین ها در طول کارهای میدانی حاصل می شوند و محقق قوم شناسی نباید در استخراج نتایج نهایی شتاب زده عمل کند. در واقع تحقیق قوم شناسی به بینش، بازنگری و تفکری مجدد پیرامون نتایج بدست آمده در مراحل اولیه، احتیاج دارد.

4- ب- روش تحقیق تحلیل محتوا

تحلیل محتوا روش تحقیقی است به منظور مطالعه نظام مند میزان ارتباطاتی که ما از طریق وسایل متعدد و متنوعی چون تماشای تلویزیون، مصاحبه ها، ومطالعه کتب، سخنراني ها، اوراق امتحاني، تصاوير، عكس ها، نقشه ها، پرسشنامه ها و مقالات علمی با دیگران برقرار می کنیم. در اين روش محتواي پيام ها به طور نظام يافته و كمي توصيف مي شوند. بدين جهت اين روش را تبديل داده هاي كيفي به داده هاي كمي مي نامند. تحليل محتوا يكي از بهترين روشها براي پاسخ دادن به سئوال هايي در باره محتواي يك پيام است. در مجموع مي توان گفت كه يك پژوهشگر با اتكاء به روش تحليل محتوا مي تواند به موارد زير در مورد يك پيام پاسخ دهد.

1. ويژگي هاي شخصيت فرستنده پيام

2. ويژگي هاي شخصيت هاي معرفي شده در پيام

3. پيشينه پيام

4. اثرهاي پيام بر مخاطبان

1-4-ب- مراحل مختلف روش تحليل محتوا

1. تعريف مسئله
2. تعيين اهداف
3. آماده سازي و سازمان دهي
4. بررسي و مطالعه پيام
5. پردازش نتايج
6. جمع بندي و نتيجه گيري
7. ارائه گزارش نهايي

در روش تحقيق تحلیل محتوا به این نکته می پردازیم که "چه کسی، چه چیزی را، چگونه و با چه میزان از تاثیر گذاری میگوید يا عنوان مي كند". محققان براي تعيين خط مشي سياسي وطرز فكر يك شخصيت سياسي مجموعه اي از نوشته ها و سخنراني هاي اورا كه در دوره خاصي از زندگي سياسي اش ارائه شده، مورد مطالعه قرار مي دهند؛ اين موارد ممكن است در كتابها و روزنامه ها و مجلات منعكس شده باشند و يا در قالب نوارهاي صوتي و تصويري و امثالهم موجود باشند.

در روش تحليل محتوا عناصر و مطالب مورد نظر گردآوري و طبقه بندي مي شود و مورد تجزيه و تحليل قرار مي گيرد. اين مطالب ممكن است كلمه ها، جمله ها، بندها، يا متنهاي كامل در آثار مكتوب يا شفاهي باشد. در اينجا "واژه" كوچكترين واحد تحليل بوده و اغلب مورد استفاده قرار مي گيرد. مثلا مي توان تمامي واژگان مورد استفاده در يك پيام را ( مانند گزارش هاي توجيهي براي يك طرح ) مد نظر و تحليل قرار داد. همچنين مي توان لغات كليدي مرتبط با موضوع را انتخاب كرد و يا تحليل را بر روي يك مقوله از كلمات يا جملات انجام داد. در نقشه ها وتصاوير نيز ممكن است عناصر محيطي و فضايي مورد نظر باشند. مانند جاده ها، كارخانه ها، خانه ها، شهرها، درختان، جمعيت و غيره. از روش تحقيق تحليل محتوا براي مطالعه مواردي چون: توليدات فرهنگي مثل فيلم، موسيقي، نقاشي، نمايشنامه وآثار معماري و فضاهاي شهري نيز مي توان سود جست (براي نمونه ن.ك.به: محمدرضا حافظ نيا،1384، 66-65 ؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 136-132 ).

5- ب – روش تحقیق تحلیل معنی های ضمنی

یکی از روش های مهم و کار آمد در مسائل محیطی روش تحلیل معنی های ضمنی است. در این روش می توان دلالت هایی را که اشخاص مختلف برای کلمات خاص قائل می شوند به دست آورده و از نتیجه حاصل به نحوه تعبیر و تفسیر آنها از محیط اطرافشان پی برد. آزگود، روانشناس معروف، براي آنكه بتواند معني هاي ضمني كلمات را در ذهن افراد جست و جو كند روش فوق را بكار برد. در اين روش محقق از افراد منتخب مي خواهد كه در مورد كلمات مطرح شده از سوي محقق فكر كنند و نظر خود را بر روي يك محور دوقطبي كه مثلا از يك تا پنج مدرج شده است انتقال دهند. به عنوان مثال از پاسخگو خواسته مي شود كه روي يك محور دو قطبي كه روي يك قطب آن كلمه مدرن و روي قطب ديگر كلمه سنتي نوشته شده است( بدين ترتيب عدد 1 به معناي مدرن و عدد 5 به معناي سنتي است) تصاويري از شهرها يا بنا هاي مختلف را شماره گذاري كنند (به آنها از 1 تا5) نمره بدهند. زماني كه اين آزمايش بين تعداد مورد نظر انجام شد مي توان تعبير گروه پاسخگو را از تصاوير گفته شده به دست آورد(براي نمونه ن. ك. به: محسنيان راد، 1380، صص 152-147)

-ب- روش تحقيق همبستگي

اين نوع از تحقيق براي ارزيابي وجود رابطه بين دو يا چند متغير است. در اين پ‍‍‍‍ژوهش ها پژوهشگر مي خواهد بداند كه آيا بين دو پديده يا دو گروه رابطه و همبستگي وجود دارد يا خير؛ يعني آيا تغيير در يكي با تغيير در ديگري همراه است يا خير؛ و اگر چنين ارتباطي وجود دارد، چه ميزان و از چه نوع است؟

همبستگي ها اصولا بر دو نوعند: مثبت و منفي ( از 1 + تا 1 - ). همبستگي مثبت آن است كه جهت تغيير در يك متغير با جهت تغيير در متغير ديگر همسو باشد؛ مثلا جهت هردو افزايشي يا كاهشي باشد؛ مانند رابطه بين شيب رودخانه و شدت جريان آب، يا افزايش بيكاري وميزان طلاق در جامعه. در مقابل، همبستگي منفي آن است كه جهت تغييرات در يك متغير با جهت تغييرات در متغير ديگر همسو نباشد. يعني اينكه افزايش يكي با كاهش ديگري همراه باشد وبالعكس، مانند رابطه بين تورم قيمت ها و قدرت خريد مردم ( ن.ك.به: محمدرضا حافظ نيا، 1384، صص 70-66 ) .

بخش دوم: فنون جمع آوری وتحلیل اطلاعات وتعیین نمونه

فصل چهارم: جمع آوری اطلاعات

برای جمع آوری اطلاعات از فنون و ابزارهای گوناگونی می توان بهره برد. در اینجا به مهمترین این ابزارها و فنون و ماهیت و نحوه ی تأمین اعتبار آن از طرف پژوهشگر اشاره می کنیم (توجه بفرمایید که این موارد روش تحقیق نیستند بلکه فنون و ابزارهای جمع آوری اطلاعات درتحقیق اند مثل مشاهده، توزیع پرسشنامه، مصاحبه و غیره) (از جمله ن. ك. به: محمدرضا حافظ نيا، 1384، ص 162). مرحله گردآوري اطلاعات در واقع فرايندي است كه طي آن پژوهشگر با اتكاء بر ابزارهاي مختلف اطلاعات مورد نياز را جمع آوري و سپس آنها را فشرده، تلخيص و طبقه بندي مي كند؛ تا بتواند آنها را تحليل نموده و فرضيه هاي تدوين شده خود را به وسيله آنها مورد ارزيابي و سنجش قرار داده و در نهايت، در مورد آن فرضيات، حكم صادر كند. بهمين علت اعتبار اطلاعات (چه اطلاعاتي باشند كه قبلا توليد شده باشند و چه اطلاعاتي باشند كه توسط خود محقق توليد شده شوند)اهميت فوق العاده اي پيدا مي كنند. بنابر اين دانشجو و پژوهشگر بايد به دو اصل مهم "صحت واعتبار اطلاعات" و "دقت در استخراج و نحوه استفاده از اطلاعات" توجه بسيار داشته باشد. فنون و روش هاي جمع آوري اطلاعات را نيز به اشكال مختلف دسته بندي مي كنند. از جمله به دو دسته "ميداني" و "كتابخانه اي" (براي اطلاعات بيشتر ن. ك. به: همان، صص 217-162 ).

الف: مشاهده

روش هاي "ميداني "جمع آوري اطلاعات روشهايي هستند كه در آنها محقق مجبور است براي گردآوري داده ها و اطلاعات، و همچنين برقراري ارتباط با واحد تجزيه و تحليل، به محيط بيرون رفته و با مراجعه به محيط، اشخاص، آثار، و نهادهاي مختلف اطلاعات مورد نظر خود را گرد آوري نمايد. از جمله مهمترين و متداولترين روشها و فنون گفته شده روش مشاهده است. فن مشاهده بطور خاص در مطالعات محیطی، انساني و اجتماعي یکی از مهمترین و بدیهی ترین ابزارهای جمع آوری اطلاعات است. مشاهده عبارت است از شناسایی، نامگذاری، مقایسه، توصیف و ثبت آنچه روی می دهد.

1-الف- تعریف و انتخاب واحد تجزيه و تحليل مورد مشاهده: اولین مرحله در انجام مشاهده علمی تعریف دقیق و کامل آن چیزی است که می باید مورد مشاهده قرار گیرد. این تعریف به منظور آن انجام می شود که:

1- حداقل یک ملاک روشن و مشخص تعیین گردد تا بتوان بر اساس آن حضور یا عدم حضور پدیده ی مورد مطالعه تشخیص داده شود. این ملاک ممکن است شکل (فرم)، تغییرات فیزیکی، علل بوجود آورنده و امثالهم باشد.

2- در صورت وجود تعداد زیاد واحد مورد مشاهده پژوهشگر باید بتواند معادل بودن آنها را به اثبات برساند. مثلا اگر واحد های خاص آموزشی را مطالعه می کند باید بتواند همسانی آنها را در صورت لزوم به اثبات برساند.

3- بهتر است تعداد واحدهای مورد مشاهده متعدد باشد. تا احتمال تصادفی بودن رفتارها یا مشخصات در جامعه ی مورد مشاهده به حداقل برسد.

4- باید در ابتدای مشاهده از طبقه بندی های انتزاعی و از قبل تعیین شده و همینطور داشتن تعصب و پیشداوری به شدت پرهیز نماید خودداری گردد.

5- هر واحد مورد مشاهده، اعم از افراد و محیط های مورد نظر، باید از قبل تعریف شده و مشخص شود.

6- در صورت وجود تعداد زيادي از واحد تجزيه و تحليل مورد مشاهده، پژوهشگر می باید تعداد محدودی از آنها به عنوان نمونه انتخاب و مورد مشاهده قرار دهد.

2-الف- نحوه ی ثبت نتایج مشاهده: در فن مشاهده پژوهشگر می باید قبل از شروع بکار در مورد چگونگی ثبت مشاهدات تصمیم گرفته باشد. برای این کار چهار روش وجود دارد:

1- 2-الف- ثبت فراوانی: مشاهده گر تعداد دفعاتی را که یک رفتار ویژه بروز می کند را در یک واحد زمانی مشخص ثبت می نماید. مثل تعداد دفعاتی که در یک مسابقه ورزشی توپ در اختیار یک بازیکن قرار می گیرد؛

2-2-الف- ثبت مدت: مشاهده گر به مدت زمان بروز یک رفتار یا یک مشخصه ی خاص توجه دارد. لذا وی زمان شروع و خاتمه ی یک رفتار خاص را مورد نظر و ثبت قرار می دهد. مثل مدت انتظار مسافران در یک ایستگاه اتبوس شهری؛

3-2-الف- ثبت فاصله ی میان دو رفتار: مشاهده گر به فاصله ی زمانی پایان یک رفتار یا بروز خصوصیت ویژه و آغاز رفتار یا خصوصیت دیگر توجه دارد. مانند بالا رفتن آلودگی هوا و بروز احساس خستگی ورزشکاران در مقابل در بروز همین حالت در هوای کاملا پاک؛

4-2-الف- ثبت ترتیب ظهور: مشاهده گر به نسبت کلیه ی رفتار های آزمودنی بر حسب ترتیب ظهور آن می پردازد. از این روش بخصوص در تحقیق های قوم نگارانه استفاده می شود. مثل ترتیب حضور مردم در یک آئین خاص.

3-الف- انواع مشاهده: مشاهده براي تحقيق علمي مي تواند، بسته به اهداف، روش تحقيق و شرايط محيطي به اشكال مختلف انجام شود. انواع مشاهده عبارتند از:

1-3-الف- مشاهده ی مشارکتی: که در آن پژوهشگر در جامعه ی مورد تحقیق مستقیما مشارکت می نماید. مشاهده ی مشارکتی یکی از اصلی ترین روشهای جمع آوری اطلاعات در روشهای تحقیق کیفی است. مشارکت یا دخالت در مکان یا جامعه ی مورد تحقیق این امکان را بوجود می آورد که پژوهشگر واقعیت را ببیند، بشنود و تجربه نماید؛

2-3-الف- مشاهد ی غیر مشارکتی: که در آن مشاهده گر خود را از جمع مشاهده شوندگان مجزا نگه داشته و با ابزارهای مختلف به ثبت مشاهدات خود از موضوع مورد مشاهده می پردازد. در این حالت مشاهده گر باید از پیش داوری و طبقه بندی رفتار های قابل مشاهده خودداری نماید؛

3-3-الف- مشاهده علنی: در این نوع مشاهده، مشاهده گر بطور رسمی و علنی در محیط استقرار می یابد و به مشاهده پدیده یا موضوع مورد مطالعه می پردازد؛

4- 3-الف- مشاهده غیر علنی: در این روش مشاهده بصورت غیر رسمی و ناشناس در محیط مورد بررسی حاضر و به مطالعه و ثبت وقایع می پردازد ( نگاه کنید به: محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص 217-206 ).

در فن مشاهده می توان از ابزارهایی برای ثبت صداها و تصاویر سود جست. از این ابزارها به صورت ترکیبی نیز می توان استفاده کرد؛ مانند ثبت صدا و تصویر در هنگام انجام مصاحبه.

ب: مصاحبه

یکی دیگر از ابزارهای مهم جمع آوری اطلاعات مصاحبه است. با کمک مصاحبه می توان به ارزیابی عمیق تر ادراک ها، نگرش ها، علایق و آرزوهای آزمودنی ها پرداخت. مصاحبه ابزاری است که امکان بررسی موضوع های پیچیده، پیگیری پاسخ ها یا پیدا کردن علل آن اطمینان یافتن از درک سؤال از سوی آزمودنی را فراهم می سازد.

مصاحبه ممکن است کاملا سازمان یافته باشد و در ضمن آن مطالب ثابت و مشخصی از تمامی مصاحبه شوندگان پرسیده شود و یا اینکه چندان سازمان یافته نباشد و بیشتر به گفتگوی میان دو دوست شبیه باشد تا امر گرد آوری داده ها و بالاخره مصاحبه می تواند شرایطی بینابین داشته باشد که در اینصورت آنرا نیمه سازمان یافته می نامند.

1- ب- مشخصات انواع مصاحبه

1-1-ب- مصاحبه ی سازمان یافته: در این نوع مصاحبه، مصاحبه گر از قبل سؤال های خاصی را فراهم آورده و در زمان مصاحبه آن را در اختیار مصاحبه شوندگان قرار داده یا از آنها می پرسد.

2- 1-ب- مصاحبه ی نیمه سازمان یافته: در این شکل از مصاحبه نیز سؤالات از قبل طراحی شده اند و هدف پژوهشگر کسب اطلاعات عمیق از مصاحبه شونده است. در این نوع مصاحبه در مقابل پاسخ های مصاحبه شونده در مورد چرایی پاسخ او سؤال می شود یا بر پایه ی پاسخ های او سؤالات جدید طراحی می گردند.

3-1-ب- مصاحبه سازمان نیافته (آزاد): این روش مستلزم آزادی مصاحبه شونده در بیان انواع مطالب و روش بیان آنهاست. مصاحبه گر با اتکاء به این روش به کشف اطلاعات عمیق و دقیق از مصاحبه شونده می پردازد این فن جمع آوری اطلاعات در روشهای تحقیق کیفی که مبتنی بر اطلاعات عمیق است بکار می رود.

2-ب- اموری که می باید در مصاحبه رعایت شود تا اعتبار علمی آن حفظ گردد

1-2-ب- ایجاد جو دوستانه: مصاحبه گر می باید جوی آرام و فضایی قابل اطمینان با مصاحبه شونده بر قرار نماید.

2- 2-ب- توجه و علاقه ی مصاحبه گر: مصاحبه گر می باید همه ی سؤالات خود را با یک رویه و روحیه ی ثابت بیان و در مقابل پاسخ ها نیز عکس العمل یکسان از خود بروز دهد. عکس العمل هایی مانند تعجب، تشویق یا سرزنش مخرب خواهد بود.

3-2-ب- نظم در ارائه ی سؤال ها: بهتر است سؤالات بنیادی و اساسی شروع و به تدریج سؤال های خاص و حساس مطرح شوند. سؤال های حساس در زمانی با پاسخ مناسب و صحیح روبرو خواهد شد که اعتماد مصاحبه شونده جلب گردیده باشد.

4- 2-ب- طرح یکسان سؤالات: مصاحبه گر می باید تمام سعی خود را مبذول نماید تا با همه ی پاسخ گویان به یک نحو برخورد کند و برای بیان سؤال ها از یک نوع یکسان واژگان و جمله بندی استفاده نماید. در غیر اینصورت پاسخ ها متفاوت خواهند شد.

5- 2-ب- بروز بی طرفی در مصاحبه: مصاحبه گر می باید در تمام طول جمع آوری اطلاعات و مصاحبه با افراد مختلف سعی بر بی طرفی کامل داشته باشد. زیرا جهت گیری مصاحبه گر به نوعی هدایت نمودن مصاحبه شونده بسوی ابراز عقاید خاص است که این امر از آفات مهم این روش در جمع آوری اطلاعات است.

6- 2-ب- برای هر مصاحبه یک فرم باید طراحی شود که در آن مشخصات مصاحبه شونده، مصاحبه گر، زمان مصاحبه و دیگر مطالب ارائه شود. در نهایت پژوهشگر در صورت داشتن همکاران و دستیارانی برای مصاحبه باید در صورت لزوم آموزشهای اولیه را به آنها بدهد و گروه تحقیق را بگونه ای رهبری نماید تا همه ی مصاحبه گران مجدانه شیوه های مصاحبه ی صحیح را اعمال نمایند.

پ- پرسشنامه:

سومین فن و روش گردآوری اطلاعات تدوین و استخراج پرسشنامه است. سؤال های پرسشنامه در واقع نوعی محرک- پاسخ محسوب می شوند. باید توجه داشت که در برخی جوامع پر کردن پرسشنامه اغلب اعتبار مصاحبه را ندارد و افراد جدیت لازم را برای اینکار بروز نمی دهند. لذا پرسشنامه باید بگونه ای تدوین شود که حتی الامکان مورد مطالعه را به پاسخ دادن ترغیب نماید. مهمتر اینکه پرسش ها نباید قابل تفسیر و مبهم باشند و نیاز به توضیح شفاهی باشد.

1- پ- اصول تدوین پرسشنامه

1- 1-پ- برای تدوین یک پرسشنامه ی قابل قبول باید اهداف محقق برای این امر قبلا بصورت مکتوب آماده شده باشد و پرسشنامه می باید بر پایه ی اهداف محقق، سؤالات تحقیق و بویژه فرضیات تحقیق باشد.

2- 1-پ- نحوه ی تنظیم پرسشنامه باید پاسخگو را جذب نماید. ضمنا باید با یک مقدمه ی کوتاه هدف از تنظیم و ارائه ی پرسشنامه بیان و اهداف تحقیق بصورت بسیار کلی برای پاسخگو بیان شده باشد.

3- 1-پ- پرسشنامه می باید در حد امکان کوتاه باشد.

4- 1-پ- در صورت لزوم باید نحوه ی پر کردن پرسشنامه بصورت کوتاه برای پاسخگو تشریح شده باشد.

5-1-پ- باید در زمان طراحی و تنظیم پرسشنامه دقت شود که حتی یک سؤال اضافی که بعدا در چهار چوب تحقیق نباشد مطرح نگردد.

6- 1-پ- سؤالات حساس که جنبه ی تجسس در امور فکری، مالی، سیاسی و امثالهم را دارند اغلب بدون پاسخ می مانند و یا پاسخ های درست به آنها داده نمی شود و باید یا از مطرح نمودن آنها خودداری گردد یا آنها را بصورت غیر مستقیم مطرح نمود. مثلا بجای آنکه بپرسیم آیا شما مالیاتهای مربوط به خود را به موقع و کامل پرداخت می کنید؟ باید سؤال شود: آیا فکر می کنید اکثر مردم مالیاتهای مربوط به خود را به موقع و کامل پرداخت می کنند؟

7-1-پ- سؤالات پرسشنامه به سه شیوه تنظیم می شوند:

الف- سؤالات بسته که در آن پاسخ کوتاه به سؤالات از قبل تنظیم شده و پاسخگو فقط باید جلوی پاسخ مناسب علامت بگذارد.

ب- سؤالات نیمه باز که در آن پاسخ ها تفصیلی تر هستند و اغلب یک مورد هم برای اظهار نظر شخصی پاسخگو در نظر گرفته می شود مثل : سایر.

پ- سؤالات باز که در آنها تنها موضوع سؤال مطرح می شود و پاسخگو می تواند به دلخواه خود به سؤال جواب دهد. این مورد آخر تنها در تحقیقات کیفی بکار می رود.

8-1-پ- بخش اول پرسشنامه را به درج مشخصات فردی پرسش شونده اختصاص دهید. توجه نمائید که بنا به مصلحت محقق و حساسیت سؤالات پرسشنامه می تواند با نام و یا بی نام باشد اهم این مشخصات عبارتند از: 1- سن، 2- جنسیت، 3- شغل، 4- میزان تحصیلات، 5- محل تولد، 6- محل زندگی، 7- وضعیت تأهل، 8- درآمد، 9- مذهب، 10- رشته ی تحصیلی، 11- قومیـت، و مشخصات عمومی دیگر.

9-1-پ- مانند مصاحبه پرسشنامه نیز باید از سؤالات بنیادی و کلی شروع و به تدریج به سؤالات خاص برسد و در هر صورت تمام سؤالات می باید کاملا هدفمند و در جهت تحقق اهداف و سؤالات تحقیق باشند.

قبل از توزیع پرسشنامه در بین جامعه ی مورد نظر حتما می باید یک آزمایش مقدماتی در بین یک جمع کوچک انجام شود (آزمایش پایلوت) تا مشکلات احتمالی پرسشنامه بر طرف گردد. بهتر است برای این بخش، پرسشنامه ی آزمایشی بین کسانی که بعدا مورد پرسش قرار می گیرند، و نیز اشخاص صاحب نظر و کسانی که احتمالا از نتایج این پرسشنامه استفاده کرده یا در استخراج آن کمک خواهند نمود، توزیع گردد. تحقیقات بعمل آمده نشان می دهد که پاسخ به پرسشنامه ها در آمریکا شرایط عددی زیر را داشته اند: حداکثر پاسخ دهی 95 درصد- حداقل پاسخ های دریافتی 50 درصد و میانگین 74 درصد.

و در نهایت، اگر قصد دارید برای استخراج پرسشنامه ها از رایانه استفاده نمائید حتما باید در تنظیم و کدگزاری سؤالات از ابتدا با یک متخصص آمار و رایانه مشورت نموده و سؤالات را بگونه ای تنظیم کنید که استخراج رایانه ای آن تسهیل گردد.

ت: مطالعه ی اسنادی (کتابخانه ای)

در هر پژوهشی بهر حال باید به مطالعه ی اسنادی و کتابخانه ای متکی بود. زیرا برخی از پژوهش ها اصولا به این روش جمع آوری اطلاعات منوط و مربوط هستند و از آغاز تا انتها متكي به يافته هاي كتابخانه اي مي باشند. برای بقیه ی پژوهشها نیز جهت اشراف به موضوع تحقیق و مطالعه و بیان سوابق تحقیق چاره ای جز مطالعه اسنادی نداریم ( براي كسب اطلاعات بيشتر ن. ك. به: محمد رضا حافظ نيا، 1384، صص 179-164؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 67-56 ).

اسناد و مکتوبات كتابخانه اي به دو دسته منابع دست اول و منابع دست دوم تقسیم می شوند. اغلب کتب و مقالات و پایان نامه ها اسناد دست دوم تلقی می شوند. ارزش منابع دست دوم آنستکه خود چندین منبع دیگر را نیز در اختیار پژوهشگر قرار می دهند.

منابع دست اول نیز منابعی هستند که نتیجه ی تلاشهای مستقیم محقق ونویسنده هستند مثلا گزارش تحقیق یک محقق از جمله منابع دست اول محسوب می شوند. از آنجا که در منابع دست دوم ممکن است نویسنده برداشت خاصی را بنا به سلایق و نظریات شخصی از منبع دست اول ارائه داده باشد؛ لذا در مواردی بهترین راه برای پژوهشگر مراجعه ی مستقیم به منابع دست اول است (برای اطلاعات بیشتر ر.ک. به: علی دلاور،1376، صص86-85) .

مطالعه اسنادی در مورد موضوع تحقیق باعث می شود که محقق در آن موضوع مطلع و پیشقدم باشد و بر حیطه ی کاری خود کاملا مسلط گردد. دانستن سوابق و پیشینه ی هر موضوع تحقیق از الزامات بسیار مهم هر تحقیق است. مطالعه ی سوابق هر موضوع ضمنا به محقق کمک می کند تا روش تحقیق بهتری را اتنخاب کرده و موضوع تحقیق خود را تا آنجا که ممکن است محدود کند. بویژه آنکه ممکن است محقق به علت عدم اطلاع از پژوهش هاي قبلي دست به پژوهشی تکراری بزند.

در هر صورت مطالعه ی منابع و اسناد نیز می باید نظام یافته باشد بدین معنی که محقق می باید اهداف، سؤالات و فرضیات تحقیق را در جلوی روی خود گذاشته و بر اساس آنها و در پاسخگویی به آنها به مطالعه ی اسناد و منابع بپردازد. در غیر این صورت ممکن است از بسیاری از مطالعاتی که انجام داده اصولا استفاده ای نکند یا اسناد و منابع مهمی را مطالعه نکند.

در مطالعه ی اسنادی به نکات زیر توجه نمائید:

1- ت- قبل از مطالعه ی یک سند یا کتاب یا پایان نامه ابتدا به چکیده و مقدمه و سپس به فهرست منابع آن مراجعه و در صورت تشخیص مناسبت آن منبع با موضوع تحقیق به مطالعه بپردازید.

2-ت- به محض شروع مطالعه ی یک منبع کلیه ی مشخصات آنرا اعم از مشخصات خود سند و نیز نام نویسنده و احتمالا مترجم و تاریخ نشر و ناشر آنرا حتما یادداشت نمائید.

3-ت- در صورت تصویر برداری (کپی گرفتن) از یک سند مکتوب یا نقشه ها و تصاویر داخل آن، کپی (تصویر) روی جلد و صفحات اول آنرا نیز تهيه كنيد تا در هنگام ارجاع به آن دچار مشكل نشويد.

4- ت- هر مدرک، سند، نقشه، جدول، عکس و امثال آنها را، که در نوشته و گزارش تحقيقاتي ی خود مورد استفاده قرار می دهید؛ حتما و قطعا باید آدرس و مشخصات منبع در ذیل آن درج شود. در مواردی که سند مربوط به خودتان است نیز این نکته باید بدین ترتیب ذکر شود: مأخذ: نگارنده - تاریخ

5- ت- بهتر است پژوهشگر قبل از مطالعه ی کامل تك تك منابعي كه به آنها برخورد مي كند ابتدا اهم منابع قابل قبول خود را پیدا كرده و یک فهرست از آنها و محل هایی که آن منابع قابل دسترسی هستند تهیه نموده و سپس به مطالعه ی دقیق آنها بپردازد. البته در حین این مطالعات منابع دیگری نیز احتمالا یافت خواهند شد که می باید به فهرست فوق اضافه شوند. این امر بخصوص در مورد استفاده از منابع اینترنتی صدق می کند.

6-ت- برای یادداشت برداری از منابع مختلف نیز حتی الامکان از برگه های یادداشت برداری رسمی استفاده شود. در غیر اینصورت باید برای هر برگه ی یادداشت کلیه ی مشخصات منبع مورد استفاده ذکر شود و بویژه شماره ی صفحات مورد استفاده به دقت درج گردد ( براي مطالعه بيشتراز جمله ن. ك. به: محمد رضا حافظ نيا، 1384، صص 179-164 ).

7- ت- اگر محقق یا دانشجو آمار یا سندی را که قبلا تولید و منتشر شده است را با تغییراتی که خود در آن به وجود آورده است مورد استفاده قرار دهد، ( مانند کار اضافی بر روی نقشه های پایه سازمان نقشه برداری )، در ارجاع نویسی، این موضوع، به عنوان مثال، باید بدین ترتیب منعکس شود: "ماخذ: نگارنده بر اساس نقشه های سازمان نقشه برداری کشور-1385" ( برای اطلاعات بیشتر در این مورد ن. ک. به: زهره سرمد و دیگران، 1376، صص 154-139 ).

فصل پنجم: فنون و روشهای تجزیه و تحلیل اطلاعات

در هر پزوهشی بعد از گردآوری، استخراج و طبقه بندی داده ها و اطلاعات در اشکال مختلف، مانند جداول آماری، محقق وارد مرحله تجزیه و تحلیل اطلاعات می شود. در این مرحله پزوهشگر/دانشجو، با استفاده از روش های مختلف، اطلاعات حاصل و طبقه بندی شده را در جهت آزمون فرضیه (فرضیه ها) و ارزیابی میکند. در این مرحله محقق باید داده ها و اطلاعات کسب شده را در راستای پاسخگویی به سئوالات تحقیق، ارزیابی فرضیات و رسیدن به اهداف تحقیق جهت داده و مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.

1- انواع شیوه های تجزیه و تحلیل اطلاعات

1-1- شیوه تجزیه و تحلیل داده هاي کمّی

روش تجزیه و تحلیل کمّی یا آماری برای تجزیه و تحلیل اطلاعات و داده های کمّی بکار می رود. روش تحلیل کمّی به تناسب روش تحقیق مورد استفاده توسط پژوهشگر و نیز اهداف تحقیق متفاوت بوده و از روش های ساده و اولیه آماری تا روش های پیچیده را در بر می گیرد. تجزیه و تحلیل کمّی به دو شیوه توصیفی و استنباطی صورت می پذیرد. ویژگیهای این دو شیوه عبارتند از:

1-1-1- تجزیه و تحلیل توصیفی: آمار توصیفی بطور عمده شامل جداول توزیع فراوانی و نسبتهای توزیع، نمایش هندسی و تصویری توزیع، اندازه های گرایش به مرکز، اندازه های پراکندگی و امثالهم می شوند. آمار توصیفی، وضعیت پدیده یا موضوع مورد مطالعه را، به زبان آمار، تصویر سازی و توصیف می کند. بدین ترتیب محقق پس از استخراج اطلاعات از طریق تشکیل جداول توزیع فراوانی اقدام به خلاصه نمودن و طبقه بندی داده های آماری می نماید. پس از این کار محقق قادر خواهد بود درصدهای توزیع فراوانی و در صدهای تراکمی را محاسبه نماید. برای نمایش نحوه توزیع یک صفت در جامعه نمونه یا کل جامعه می توان از ابزارهای زیر استفاده کرد:

الف. ترسیم هیستوگرام یا نمودار های ستونی ساده و ترکیبی (افقی یا عمودی)

ب. ترسیم پلی گون یا نمودارهای چند ضلعی ساده و ترکیبی

پ. ترسیم منحنی برای داده های تراکمی و تجمعی (مانند درصدهای تراکمی)

ت. ترسیم دوایر ساده، قطاعی و ترکیبی

ث. ترسیم نمودار مثلثی

ج. نمودارهای هرمی

چ. نمودارهای تصویری برای نمایش شکلی پدیده ها

مسلما نرم افزارهای رایانه ای برای ارائه اشکال و نمودارهای فوق کارآیی و سرعت بسیار زیادی دارند. بعد از مرحله مصورسازی محقق میتواند اندازه های گرایش به مرکز را برای داده های آماری شامل میانگین، میانه و نما را، که معرف نحوه همگرایی توزیع هستند را محاسبه کند. در مرحله بعد پژوهشگر می تواند اندازه های پراکندگی را شامل: دامنه تغییر، انحراف معیار و واریانس را محاسبه نماید.

2-1-1- تجزیه و تحلیل با استفاده از آمار استنباطی: در این شیوه نتایج حاصل از مطالعه یک گروه کوچک، که به عنوان "نمونه" انتخاب شده است، به گروه بزرگتری به نام "جامعه" تعمیم داده میشود. در این حوزه مباحثی چون همبستگی و رگرسیون مطرح میگردند. در اینجا به تشریح مختصر این دو می پردازیم:

الف. رابطه همبستگی. این رابطه به بررسی ارتباط بین دو یا چند متغیر می پردازد و ضریب آنرا محاسبه می کند. همبستگی بین متغیرها ممکن است منفی یا مثبت باشد. اصطلاحا اگر افزایش یا کاهش یک متغیر همراه با افزایش یا کاهش متغیر دیگر باشد همبستگی بین آنها را مثبت گویند؛ مانند رابطه بین افزایش آلودگی های محیطی با افزایش انواع بیماری های جسمی و روانی، یا رابطه بین کاهش در آمد ها با کاهش تقاضای مصرف. حال اگر، افزایش یک متغیر با بروز کاهش در یک متغیر دیگر و یا کاهش در یک متغیر باعث افزایش در متغیر دیگر شود همبستگی بین آنها را منفی خوانند؛ مانند رابطه بین افزایش میزان تحصیلات و رفاه در یک جامعه با کاهش جرم و جنایت در آن، یا رابطه بین کاهش میزان مشارکت مردم در اداره شهر با افزایش میزان هزینه های نگهداری آن.

همبستگی مثبت بین 0 تا 1+ و همبستگی منفی بین 0 تا 1- در نظر گرفته می شود. مسلم است که اگر بین دو متغیر اصلا رابطه ای وجود نداشته باشد میزان همبستگی بین آن دو صفر خواهد بود.

ب. رابطه رگرسیون. اگر از یک متغیر برای پیش بینی متغیر دیگر استفاده کنیم این کاربرد را رگرسیون نامند. در رابطه رگرسیون، از طریق یک متغیر مشخص، مقادیر و میزان یک متغیر غیر مشخص پیش بینی و تعیین می شود. مانند تشخیص و تعیین میزان در آمد بر اثر تغییر در میزان تحصیلات. میزان تغییر در یک متغیر بر اثر یک متغیر دیگر را ضریب رگرسیون نامند که برابر است با میزان بروز تغییر در متغیر وابسته بر اثر یک واحد تغییر در متغیر مستقل؛ مثلا در محاسبه تاثیر میزان تحصیلات بر درآمد، تحصیلات متغیر مستقل و درآمد متغیر تابع است (برای آگاهی بیشتر و آشنایی با نحوه محاسبات آماری در شیوه تجزیه و تحلیل های کمی از جمله نگاه کنید به: زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 307-217؛ محمد رضا حافظ نیا، 1384، صص 253-236 ).

2-1- شیوه تحلیل داده هاي کیفی

بطور کلی داده ها نمایانگری از واقعیت ها، مفاهیم، یا دستور العملها هستند. چنانچه داده ها به صورت واژه (و نه به صورت ارقام) به توصیف واقعیت بپردازد آن ها را داده های کیفی می نامند. این نوع داده ها برای توصیف و تشریح شرایط محیطی یک پدیده بکار می رود. علاوه بر آن، به کمک این داده ها می توان درباره ی روابط میان متغیرها و عمق ساختار آن ها به تدوین فرضیه پرداخت و سرانجام نظریه پردازی کرد.

داده ها در روش تحقیق کیفی از طریق مشاهده، مصاحبه، استخراج از اسناد و مدارک و امثال آن گردآوری می شود. تنظیم و تحلیل داده های کیفی مستلزم انجام سه فعالیت است: الف) تلخیص داده ها، ب) عرضه ی داده ها و ج) نتیجه گیری.

1-2-1- تلخیص وطبقه بندي داده ها

منظور از تلخیص داده ها انتخاب، تمرکز، تنظیم و تبدیل داده ها به صورتی خلاصه تر است. مرحله ی تلخیص داده های کیفی، جزئی از فرایند تحلیل داده ها منظور می شود. تلخیص داده های کیفی مرحله ای از تحلیل داده هاست که به پالودن و زدودن اضافات موجود در داده ها می پردازد تا بتوان آن ها را به نظم آورده و سازمان داد و نتیجه گیری نهایی را عملی ساخت.

باید توجه داشت که منظور از تلخیص داده ها صرفا تبدیل آنها به داده های کمی نمی باشد. بطور کلی داده های کیفی را به شیوه های مختلف می توان تلخیص کرد مانند: انتخاب از میان آن ها، خلاصه کردن عبارت ها یا اختیار عبارت های مترادف، منظور داشتن آن ها در دسته بندی های وسیع تر و امثال آن. البته در مواردی هم می باید داده ها را به اعداد یا رتبه ها تبدیل کرد (برای مثال، محیط های مسکونی مورد مشاهده را از نظر سطح تراکم به زیاد، متوسط یا کم دسته بندی می کنیم). البته نوصيه شده است كه واژگان تصوير كننده شرايط محيطي، حتي الامكان، همراه با اعداد منتسب به آنها، مورد تحليل قرار گيرند. بهر حال می باید از همه ی داده هایی که بصورت نهایی جمع آوری می شوند در تحلیل ها استفاده شود .

2-2-1- عرضه ی داده ها

منظور از عرضه ی داده ها، ظاهر ساختن مجموعه های سازمان یافته ای از داده هاست، بطوری که به کمک آنها بتوان نتیجه گیری را عملی و محقق نمود. شکل رایج عرضه ی داده های کیفی، که درگذشته بکار برده می شد، متن داستانه گونه است. این گونه متن ها که معمولا به تعداد صفحات بسیار ی بالغ می شوند آفرین است. چنین متن هایی معمولا از هم گسیخته، پر حجم و از نظر سازمندهی مطالب اغلب بسیار ضعیف است. در چنین شرایطی پژوهشگر نمی تواند از همه ی داده های گردآوری شده ی خود استفاده نماید و معمولا به نتیجه گیری ضعیفی دست پیدا می کند که جزئی بوده و اساس استواری ندارد. بطور طبیعی انسان قادر نیست یک مجموعه ی بسیار وسیع، عمیق و پیچیده از اطلاعات و ارتباطات بین آنها را با یکدیگر در ذهن خود نگه داشته، پردازش نموده و در نهایت به شناختی از واقعیات بر این اساس دست یابد. در حالی که گرایش شناختی افراد باعث انتخاب برخی از داده های جالب توجه و نیز درک یک هیئت و ساختار کلی قابل درک است. بنابراین متون داستان گونه اغلب برای خواننده کسالت آور و خسته کننده است وتنها برخی نکات جالب توجه در ذهن او باقی می مانند. بنابراین باید از عرضه ی تحلیل ها به این سبک حتی المقدور خودداری نمود.

بهترین روش برای عرضه ی نهایی داده های کیفی استفاده از جداول ماتریسی، نمودارها، اشکال، شبکه ها و امثال آنهاست. با استفاده از این ابزارها، داده ها به صورت اطلاعات سازمان یافته تنظیم می شوند. بطوری که پژوهشگر با دست یابی به آن ها می تواند با سهولت بیشتر به واقعیات حاصل از داده ها پی برده و نتیجه گیری های مستندی از آن ها به عمل آورد یا این که به عرضه ی داده های بیشتری پرداخته و نتیجه گیری نهایی را به دست دهد.

عرضه ی داده ها در روش تحقیق کیفی نیز جدا از تحلیل داده ها تلقی نمی شود. مثلا تصمیم گیری پژوهشگر درباره ی سطر و ستون ماتریس داده های کیفی و همچنین شکل داده ها در درون ماتریس(لغوی، رقمی، شکلی) نوعی و بخشی از فعالیت تحلیلی درباره ی داده ها است. لذا برای عرضه ی داده ها به صورت ماتریس ابتدا باید درباره ی شکل ماتریس تصمیم گیری کرد. داده های کیفی رامی توان در حالت های زیر در ماتریس نمایش داد:

1- توصیفی یا تشریحی

2- تک- موردی یا چند موردی

3- ترتیبی

4-بر حسب زمان

5- بر حسب متغیرها

6- مطالب اخذ شده از یادداشتهای پژوهشگر در موقع گردآوری داده ها

از جمله سؤال هایی که درتشکیل ماتریس داده های کیفی مطرح هستند آن است که چه نوع سطر و چه نوع ستونی را باید در نظر گرفت؟ فهرست زیر در این مورد پیشنهاد شده است:

الف: بر حسب اندازه ی واحدهای اجتماعی مورد مشاهده:

1- افراد

2- نقشها

3- روابط رو در رو

4- محیط ها (محل ها یا موقعیت های جغرافیایی)

ب: بر حسب نوع فعالیت واحدها:

1- اعمال و رفتارها ی ویژه

2- رویدادها (وقایع اتفاق افتاده یا در حال اتفاق)

3- فعالیت ها

4- راهبردها (فعالیتهای هدف دار برای دست یابی به مقصد معین)

5- معانی، ادراکات

6- فرایندها (جریان امور، تغییرات در طول زمان)

3-2-1- نتیجه گیری از داده هاي كيفي

سومین فعالیت از زنجیره ی فعالیت های تحلیل داده های کیفی، نتیجه گیری یا تأیید نتایج به دست آمده است. برای این منظور پژوهشگری که داده های کیفی را گردآوری می کند از نخستین قدم به این فکر است که به معنای هر رویداد پی برد، به نظم رویدادها و پدیده ها، الگوی وقوع آنها، تبیین آنها، چگونگی وقوع احتمال آنها، عوامل بوجود آورنده ی آنها پی برده و بالاخره گزاره های مربوط را بیان کند. نتایج حاصل در وهله ی اول ممکن است مبهم به نظر آید ولی با کار بیشتر به تدریج نتایج حاصل شده و قابل ارائه خواهند شد. تحلیل داده های کیفی فرایندی پیوسته است که از نخستین مرحله ی گرد آوری داده ها آغاز شده و در آن بطور مکرر به داده ها رجوع می شود. در انجام این امر روشهایی بکار می رود که آنها را در 8 دسته مرتب کرده اند:

1- شمارش

2- طبقه بندی بر حسب الگوها- موضوع ها

3- خوشه بندی کردن

4- استفاده از استعاره ها

5- طبقه بندی برحسب زمان (مثلا تأثیر فضای کالبدی دانشکده بر دانشجویان را می توان به تأثیر کوتاه مدت و بلند مدت تقسیم کرد)

6- طبقه بندی بر حسب عوامل

7- تعیین رابطه ی میان متغییرها

8- برقراري زنجيره اي از شواهد

( براي كسب اطلاعات بيشتر از جمله ن. ك. به: زهره سرمد، 1376، صص 212-207).

فصل ششم: فنون و انواع نمونه گیری

1- مفهوم وضرورت نمونه گیری

مسلما در بسیاری موارد بویژه در مطالعات به روش کمی و نیز مطالعات اسنادی امکان مراجعه به فرد فرد افراد جامعه ی مورد نظر ممکن نیست و پژوهشگر می باید با اتکاء به روشهای دقیق دست به نمونه گیری علمی بزند. مسلما نمونه باید بگونه ای انتخاب شود که نماینده ماهیت و ویژگیهای کل جامعه باشد. در نمونه گیری ها، و اغلب بخاطر عدم آگاهی به اثرات تخریبی نمونه گیریهای غلط،، محققین و دانشجویان اشتباهاتی را مرتکب می شوند که اعتبار علمی کار تحقیقاتی را خدشه دار نموده و از ارزش آن به شدت خواهد کاست. در مورد نمونه گیری باید به چهار نکته ی زیر توجه نمود:

1- نباید از افراد(اشیاء/پدیده ها)یی که در دسترس هستند به عنوان نمونه استفاده نمود. باید به همه کسانی که بطور بالالقوه می توانند جزو گروه نمونه باشند شانس برابر داده شود؛

2- نباید برای نمونه گیری از افراد(اشیاء/پدیده ها) یی استفاده شود که جزو جامعه ی مورد نظر نیستند؛

3- اندازه و تعداد نمونه نیز بسیار مهم است و اگر رعایت نشود اعتبار علمی تحقیق را ساقط خواهد نمود؛

4- محقق نباید گرایش ها و خواسته های شخصی خود را در امر انتخاب نمونه تاثیر دهد؛

4- روش نمونه گیری نیز بسیار مهم است و غفلت از آن موجب هدر رفتن زحمات محقق و بطلان نتیجه ی تحقیق خواهد شد.

1- ث- تعریف جامعه ی مورد مطالعه

نمونه گیری یعنی انتخاب تعدادی از افراد، حوادث و اشیاء از یک جامعه ی تعریف شده به عنوان نماینده ی آن جامعه. تعریف جامعه ی آماری عبارت است از همه ی اعضای واقعی یا فرضی که علاقه مند هستیم یافته های پژوهش را به آنها تعمیم دهیم. لذا اولین قدم در نمونه گیری تعریف جامعه ی مورد نظر است. شهر، روستا، دانشکده، خیابان و امثالهم می توانند جامعه ی آماری باشند. برای اینکه جامعه ی نمونه با کل جامعه همخوانی داشته باشد. می باید پژوهشگر اطلاعات اولیه ی کاملی از کل جامعه و ترکیب آن داشته باشد. تا شباهت بین دو جامعه حتی الامکان حفظ شود. زیرا محقق باید مطمئن شود که جامعه ی مورد مطالعه ی او نماینده ی واقعی کل جامعه ی مورد نظر هستند.

2- ث- روشهای نمونه گیری

همانگونه که گفته شد نمونه گیری عبارت است از انتخاب بخش یا درصدی از یک جامعه به گونه ای که بتوان آنرا نماینده واقعی جامعه مورد مطالعه دانست. نمونه گیری انواع مختلفی دارد که بر اساس شرایط و مقتضییات یکی از آنها را می توان انتخاب نمود:

1- نمونه گیری تصادفی: در این روش هر یک از اعضای جامعه ی تعریف شده شانس برابر و مستقلی برای قرار گرفتن در داخل جامعه ی مورد مطالعه را دارند. برای انجام این امر می توان از جدول اعداد تصادفی استفاده نمود یا در نمونه های کوچکتر اسامی یا نمرات کلیه ی اعضا داخل یک کیسه ریخته شده و سپس از داخل کیسه به تعداد قابل قبول خارج می شود.

2- نمونه گیری نظام یافته (سیستماتیک): تعداد کل اعضاء جامعه کهقبلا مشخص و فهرست شده اند. در اینجا ابتدا تعداد کل افراد جامعه (مثلا 1000) به تعداد اعضای نمونه مورد نظر (مثلا 100) تقسیم می کنیم (در اینجا 10) و سپس بطور تصادفی یک عدد کمتر از0 1 (مثلا 7) را به عنوان عدد و نقطه شروع انتخاب و در نهایت از شماره 7 دسته های 10 تایی را تشکیل می دهیم (17، 27، 37، ... الی آخر). بدین ترتیب با انتخاب اولین شماره، شماره های بعدی به شکل اتوماتیک تعیین می شوند.

3- نمونه گیری طبقه ای: در این روش در صد آزمودنیهایی که بصودت تصادفی از هر گروه انتخاب می شوند با درصد همان گروه در جامعه ی اصلی برابر است. مثلا اگر دانشجویان 8 درصد جامعه را تشکیل می دهند، 8 درصد نمونه هم باید دانشجو باشند و الی آخر (150 دانش آموز با شرایط عالی، متوسط، ضعیف- اول 50 نفر از هر گروه بعد انتخاب تصادفی درصد مشابه با جامعه در بین آن 50 نفر)

4- نمونه گیری خوشه ای: در این روش گروهها یا مجموعه ها بجای افراد انتخاب می شوند. زیرا در مواردی می خواهیم کل یک مجموعه حتما در نمونه گیری شرکت داده شوند. مثلا بجای نمونه گیری تصادفی در یک منطقه از تهران این شهر را به ده حوزه تقسیم می کنیم و سپس در هر حوزه به تعداد مورد نظر از افراد داخل آن حوزه انتخاب می شوند تا سقف تعداد لازم پر شود.

5- نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای: در این روش علاوه بر انتخاب خوشه ای مناطق در داخل هر منطقه ی انتخاب شده نیز مجددا انتخاب دیگری صورت می گیرد یعنی مثلا از بین دبیرستانهای پسرانه ی موجود چند دبیرستان انتخاب می شود و سپس کل تعداد کلاسهای سال آخر آن فهرست شده و از بین آنها بطور تصادفی چند کلاس به عنوان نمونه انتخاب می گردد.

6- نمونه گیری داوطلبانه: در برخی از مطالعات بویژه مطالعات کیفی می توان از کسانی که داوطلبانه آمادگی همکاری را دارند استفاده نمود. مثلا پرسشنامه ها را تنها به آنها واگذار نمود یا با آنها مصاحبه انجام داد. این امر نیز دارای محاسن و معایبی است ولی در همه ی موارد قابل انجام نیست. مثلا اگر بخواهیم افراد باهوش، متوسط و کم هوش را در جامعه پیدا کنیم مسلما اغلب یا تمامی کسانی که داوطلب خواهند بود از بین افراد باهوش و متوسط هستند و لذا نتیجه ی درست حاصل نخواهد شد. در این روش باید آزمودنی کاملا توجیه شود و کلیه ی مسائل مربوط به تحقیق برای او بیان گردد و اهداف و نتایج مورد انتظار از تحقیق و نقش آزمودنی در آن برای او تشریح شود.

3- ث- اندازه ی نمونه

اندازه و تعداد نمونه در تحقیق بسیار مهم است. بدیهی است هر چه حجم نمونه بیشتر باشد نتیجه بهتری حاصل خواهد شد اما با توجه به محدودیتهای مالی و زمانی اغلب سعی می شود حداقل ممکن رعایت گردد. در روش تحقیق همبستگی حداقل 30 نفر پیشنهاد شده است. در روش های علی-مقایسه ای و آزمایشی حداقل 15 نفر برای هر گروه توصیه شده است . در مطالعات زمینه یابی توصیه شده که برای گروه اصلی 100 نفر و برای زیر گروه های مطالعاتی بین 20 تا 50 نفر انتخاب شوند. مثلا، حداقل، 100 نفر از کل یک دانشکده و 20 نفر برای هر رشته تحصیلی. برای تعیین حجم نمونه در جوامع بزرگتر باید از روشهای مختلف محاسباتی سود جست. (برای مطالعات تفصیلی م. ک. به: علی دلاوری، 1376، صص 133-109؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 190-177 ).