هنرمن شهرمن

روش تحقیق، تدوین و ارائه پایان نامه

        برای رشته های شهرسازی، معماری و هنر

دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)

دانشکده معماری و شهر سازی

گروه شهرسازی

دکتر ناصر براتی

 138۵

بخش اول: تحقیق وروش های تحقيق

فصل اول: مقدمه وكليات

هر کاری اگر بخوهد به درستی انجام شود می باید تابع یک نظم و ترتیب خاص قرار گیرد. تدوین پایان نامه ها و مقالات و گزارشهای علمی، بویژه، از این قاعده می باید تبعیت نمایند. هر چه معیار های علمی بصورت گسترده تری در تدوین مطالب فوق بکار روند اعتبار علمی آنها افزون تر خواهد شد. امروزه برقراری نظم در تدوین پایان نامه ها و گزارشات علمی در دانشگاه ها یک امر غیر قابل اجتناب است و اعتبار علمی هر دانشگاهی به میزان توجه و نظارت بر این امر خواهد بود. جزوه ی حاضر با این هدف تدوین شده است که دانشجویان محترم دانشکده ی معماری و شهر سازی در دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) را با نظم مورد نظر دانشکده آشنا نموده و در نزدیک کردن بیش از پیش پایان نامه ها، مقالات و گزارشهای علمی دانشجویان، با معیار های بین المللی، بکوشد. مسلما رعایت این اصول و ضوابط علاوه بر بالا بردن کیفیت آموزش و فعالیت های علمی - پژوهشی دانشجویان، موجب تضمین ایجاد زمینه های لازم برای تولید علم، به صورت واقعی، وارتقاء هر چه بیشتر اعتبار علمی این دانشکده در سطح ملی خواهد بود.

انسان، که خردمندترین موجود روی زمین است، کنجکاو زاده شده است. کنجکاوی انسان به همراه قدرت تعقل وی، ریشه ی تمام دانش های بشری است. به مفهوم گسترده تر، دانش به بدنه ی حقایق و فرضیاتی بر می گردد که موجب درک پدیده ها و حل مسائل می باشد. دانش می تواند از ساده ترین در ک از یک شی تا عمیق ترین درک یک تئوری پیچیده درجه بندی شود. دانش را می توان از کانالهای مختلف سیستماتیک و غیر سیستماتیک بدست آورد. بعلاوه دست آوردهای بی نظیر بشر، مثل ارتباط از طریق زبان، علايم و نشانه ها، وی را قادر ساخته است که نتایج تفکر و کنجکاویهایش را که همان دانش است به فرزندان خود منتقل کند.

البته در آن دوران، کنجکاوی و قوه ی تعقل انسان با محدودیت باورهای رمز گونه آنها و رفتارهایی که از پیشینیان خود به ارث برده بودند، روبرو بود. تمام اتفاقات در آن زمان نوعی دلیل متافیزیکی داشت. آنها فهم این دلایل را ورای ظرفیت عقلی و فیزیکی انسان می دانستند. برای آنها تقریبا بدیهی بود که در همه ی مسائل نباید زیاد کنجکاوی کرد. حتی در بعضی موارد که بعضی افراد جسور دلایل متضادی را بیان می کردند، متهم به سیرت شیطانی و خلاف اخلاق می شدند. به بیان دیگر قسمت عمده ای از فهم و درک انسان درباره جهان بر مبنای منابع تقریبا سیستماتیک، غیر قابل اعتماد و تحقق ناپذیر بدست می آمد. آنها در هیچ موقعیتی سعی در تحقیق درباره ی اعتبار اطلاعاتی که از منابع مختلف بدست می آوردند، نبودند. البته اجازه این کار را هم نداشتند. به همین دلیل است که انسانهای اولیه پیشرفت کندی داشتند. با این حال انسان به استفاده از منابع موجود برای کسب اطلاعات جدید و بهبود کیفیت اطلاعات قدیم ادامه داد.

1.1. مفهوم تحقیق

بشر از آغاز تاريخ حيات خود همواره در جستجوي پي بردن به كشف قواعد و نظام هاي موجود در پديده ها و رويدادهاي جهان اطراف خود بوده است. هر چند او تا كنون هيچگاه نتوانسته است ماهيت واقعي جهان را در يابد يا حتي راهي براي دست يافتن به آن پيدا كند ولي در همين مسير توانسته است هم به مجموعه عظيمي از نظريات و يافته ها و اطلاعات متنوع دست يابد و هم روش هاي دست يابي به اين قوانين و اصول را اصلاح نموده و توسعه دهد (از جمله ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 21-20).

یکی از منطقی ترین راههای انجام دادن هر کاری این است که دقیقا به ماهیت آن کار پی ببریم. تحقیق کردن هم از این امر مستثنی نیست. اکثر دانشجویان از واژه ی تحقیق یک درک مبهم و گاهی اوقات غلط دارند. بعضی از دانشجویان فکر می کنند مفهوم تحقیق، مطالعه ی تعدادی کتاب، که معمولا همان صفحات اولیه کتاب است، و سپس شرح دادن همان مطالب مستند است. در چنین مواردی دانشجو و یا به عبارتی محقق، مانند یک گزارش دهنده ی معمولی است که هیچ سهمی در تولید علم نداشته باشد. از طرف دیگر، عده ای ممکن است در مورد دانش سطحی خود از مفاهیم اولیه ی تحقیق لاف زنی کنند. این گروه گاهی برای تحت تاثیر قرار دادن دیگران، درباره ی موضوعات مربوط به تحقیق تفاسیر غیر منطقی را بیان می کنند. خطر این دانشجویان ساده و بی تکلف کمتر از دانشجویان بی اعتنا نیست.

از این رو این فصل برای توضیح هر چه بیشتر مفهوم تحقیق در نظر گرفته شده است. در بخش اول یک دورنمای مختصر تاریخی در مورد تحقیق ارائه خواهد شد. و در بخش دوم، مفهوم تحقیق، توضیح داده می شود و خصوصیات آن نیز شرح داده می شود. امید است که توضیحات نسبتا ساده ای که در اینجا مطرح میشوند به محققین کمک کنند تا پروژه های تحقیقاتی خود را براحتی هدایت کنند. به همین دلیل است که از آوردن مفاهیم تئوریک پیچیده خودداری خواهد شد.

برخي تحقيق را همان كاربرد روش علمي در تحقيق قلمداد كرده اند. جيمز اسنايدر تحقيق را "جستجوي سامان يافته با هدف توليد دانش" تعريف كرده است. اين به معناي آنستكه تحقيق واقعي از سويي منوط به گردآوري اطلاعات خاص از جهان پيرامون و سپس دسته بندي، تحليل و ارائه آن براساس تجربه خود آگاه يك پژوهش گر است؛ و ازسوي ديگر، هر تحقيقي منوط به هدف غائي توليد دانش است، حتي اگر در سطحي كوچك و محدود باشد ( ليندا گروت و ديگران، 1384، ص7، محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص 26-11   ). 

تحقیق کاوش و کنکاشی است اصولی و دقیق که انسان را قادر می کند تا ماهیت پدیده ها و یا رویدادهای پیچیده را درک کند. پژوهش همچنین می تواند فعالیتی تلقی شود که برای حل مسئله مورد نظر در تحقیق انجام می شود ( ارنست تی اسرینگر، 1378، صص18-17). هر تحقیقی از یک موضوع خاص شروع می شود؛ که در آن، ضمن تعیین یک " عنوان " برای تحقیق، سعی می شود موضوع مشخص و ساده شود، متغیرهای آن تعیین شوند، روش خاص و مناسبی برای تحقیق انتخاب گردد، اطلاعات جمع آوری و خلاصه، طبقه بندی و تشریح شوند. در طی خلاصه سازی و تشریح داده ها، ویژگیهای نمونه مورد مطالعه نیز تعیین می گردد.

به طور کلی هدف تمام علوم را می توان سعی در شناسایی دنیای اطراف آدمی، و هدف تحقیق را می توان تشریح، پیش بینی، و توضیح پدیده ها دانست. در این فعالیت سه جزء اصلی وجود دارند: 1- توصیف، 2- کشف نظم، و 3- صورتبندی نظریه ها و قوانین. یک دانشمند ممکن است ابتدا اشیاء و رویدادهایی را که در اطرافش اتفاق می افتند مشاهده و بررسی کند؛ مثل توصیف و اندازه گیری سرعت سقوط یک شئی یا طول موجهای منتشر شده از یک ستاره. این توصیف ها، از طریق هدفی که دنبال می کنند، هدایت می شوند. در حالت دوم، او همچنین ممکن است نظم و بی نظمی هایی را، که گاهی اوقات در پدیده یا شئی مورد مطالعه وجود دارد، کشف کند. بدین ترتیب او ممکن است مثلا در یابد که فشار هوا به ارتفاع بستگی دارد. و در حالت سوم او ممکن است سعی کند که نظام کشف شده را صورتبندی کند و آن را تعمیم دهد و سرانجام آنرا به قانون و نظریه تبدیل کند؛ مثل قانون جاذبه نیوتن ( علی دلاور، 1376، ص 8).

واژه تحقیق اززبان عربی گرفته شده است و در لغت به معنای رسیدگی کردن، بررسی، بازجویی، وارسی واقعیت، و به حقیقت امری رسیدگی کردن است. ولی در بعد و از نقطه نظر روش شناسی تعریف تحقیق چندان روشن و ساده نیست. انسان در زندگی روزمره حوادث را می بیند، حس میکند و در باره آنها اظهار نظر می کند. آنچه را انسان از جهان اطراف خود حس می کند "جهان ظاهری" می نامند که با جهان حقیقی متفاوت است. بدین ترتیب تحقیق را می توان مجموعه فعالیتهایی دانست که برای کشف بخشی از جهان حقیقی صورت می پذیرد (خواجه نوری، به نقل از علی دلاور، 1376، ص 25). تحقیق را همچنین نوعی از بررسی و مطالعه منظم، کنترل شده و آزمایشی قضیه های فرضی دانسته اند که روابط احتمالی بین پدیده های طبیعی را با دیدی انتقادی پی می گیرد. بنابراین تحقیق را می توان کنکاش هوشمندانه، ماهرانه، منظم و دقیق در مورداشیاء یا پدیده ها دانست ( ن. ک. به: علی دلاور، 1376، صص27-26).

تحقیقات و پژوهش های علمی چند مشخصه کلی دارند که آنها را از تحقیقات غیر علمی مجزا می کنند:

1-     هر تحقیق علمی از آداب و روش ها وتشریفات خاص برخوردار است ونمی توان آنرا به صورت ذهنی، تصادفی و بر اساس سلیقه شخصی انجام داد. تحقیق یک فعالیت نظام یافته(سیستماتیک)، و نوعی از مدیریت فرایند است: فرایند تولید علم.

2-     هرتحقیق علمی باید بر حجم دانش و معرفت بشری بیافزاید و معلومات اورا افزایش دهد: ارزیابی نظریات موجود، ارائه نظریه ها و قوانین علمی و قضایای کلی جدید، ویا پرده برداشتن از یک مجهول.

3-     باید بتوان برای شناخت حاصل از نتایج تحقیق در بیرون از ذهن مابه ازای خارجی داشت (ازجمله ن. ک. به: محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص12-11    ).

2. 1. كاركردهاي تحقيق

بطور خلاصه مي توان گفت كه تحقيقات علمي سه كاركرد عمده را دارا هستند:

الف: نتيجه تحقيقات علمي مي توانند شناخت مارا از محيط، اطراف، پديده ها، اشياء، و...  تكميل و اصلاح كنند، يا بكلي تغيير دهند.

ب: تحقيقات علمي مي توانند بينش، نگاه و رويكرد مارا نسبت به جهان اطراف تكميل كرده، اصلاح كنند و يا بكلي تغيير دهند.

پ: نتايج حاصل از پ‍‍ژوهشها و تحقيقات قادرند به ما در حل مسائل و مشكلات ياري رسانند.( نگاه كنيد به: پرويز پيران، 1384،ص 4)