هنرمن شهرمن

مفهوم شهروند الکترونيک

بر اساس استاندارد، شهروند الکترونيک کسي است که از حداقل دانش لازم درباره مفاهيم پايه فناوري اطلاعات و ارتباطات برخوردار است. توانايي برقراري ارتباط با اينترنت (با استفاده از کامپيوتر يا موبايل) و ارسال و دريافت پيام‌هاي الکترونيکي از طريق پست الکترونيک را دارد و همچنين اطلاعات، خدمات، کالاها و نرم افزارهاي مورد نياز خود را از طريق اينترنت جستجو مي‌کند. ضمن اين‌که چنين فردي بايد نسبت به تامين امنيت شخص و خانواده در برابر آسيب‌هاي اينترنتي آگاهي داشته و بتواند امور مختلف زندگي خود را تا حد امکان از طريق شبکه‌هاي اينترنتي انجام دهد. شهروند الکترونيک يک نماينده از سوي شهروند واقعي در شهر الکترونيک است که خود اختياري ندارد، بلکه دستورات شهروند حقيقي را اجرا مي‌کند. هويت شهروند الکترونيک بسيار مهم است و جهت ايجاد يک شهروند الکترونيک مي‌توان يک پرونده براي شهروند ايجاد کرد که در آن اطلاعات مورد نياز کاربر در اختيار شهرداري الکترونيک قرار مي‌گيرد. ارتباطات مورد نياز شهروند الکترونيک در شهر الکترونيک در شکل (1) نشان داده شده است.

به بياني واضح تر شهروند الکترونيک کسي است که از توانايي لازم براي کار با رايانه برخوردار باشد و بتواند از اينترنت براي انجام سريع تر و موثرتر امور روزمره زندگي از قبيل برقراري ارتباط با ديگران، خريد و فروش، تعاملات بانکي، استخدام، مسافرت، تفريح، سرگرمي، درمان و ... استفاده کند. امروزه در بسياري از کشورهاي پيشرفته جهان، اغلب شهروندان ويژگي‌هاي يک شهروند الکترونيک را دارند و لزوم چنين تحولي در کشور ما نيز احساس مي‌شود. پيام پنهان در استاندارد شهروند الکترونيکي اين است. «به زودي اگر يک شهروند الکترونيک نباشيد، به طور کل شهروند به حساب نمي آييد». بنابراين تمام کساني که مي‌خواهند در عصر حکمراني اطلاعات، زندگي موفقي داشته باشند نيازمند فراگيري مهارت‌هاي لازم در فناوري اطلاعات هستند. شهرداري الکترونيک امکان دسترسي به پايگاه‌هاي داده خدمات شهرداري، به صورت 24 ساعته و هفت روز در هفته را فراهم مي‌آورد. شهرداري‌هاي الکترونيکي بخش وسيعي از خدمات خود را از طريق وب ارايه مي‌کنند و به اين ترتيب زمينه ارايه خدمات با کيفيت، سريع و به خصوص کم هزينه‌اي را از طريق الکترونيکي صرف نظر از محدوديت‌هاي زماني و مکاني فراهم مي‌کنند. شهرداري الکترونيکي با اهدافي چون بکارگيري فناوري اطلاعات، وسيله‌اي جهت ارايه خدمات الکترونيکي به مردم با استفاده از ابزار فناوري اطلاعات در مديريت شهري به عنوان زير مجموعه‌اي از دولت الکترونيکي مي‌باشد. هدف از ايجاد شهرداري الکترونيکي، اجراي سيستمي است که همه شهروندان بتوانند درخواست‌هاي خود را از طريق ابزارهاي شهرداري الکترونيک نظير اينترنت مطرح کرده و روند درخواست را تا رسيدن به پاسخ پيگيري نمايد. (Odendaal,2003).

گسترش فناوري اطلاعات و کاربردهاي آن در شهرداري مي‌تواند پاسخگوي انتظارات جديد از مجموعه مديريت باشد، هدف از اين گسترش عبارت است از:

1 – همه خدماتي که انجام آن‌ها در حال حاضر مستلزم مراجعه حضوري است، از طريق شبکه قابل دسترسي و انتقال باشند، به اين ترتيب در هر نقطه از جهان که امکان دسترسي به شبکه را داشته باشد مي‌تواند مانند ساختمان فيزيکي شهرداري عمل کند.

شهرداري الکترونيکي

دولت الکترونيکي

شهروند الکترونيکي

زيرساخت‌‌هاي الکترونيکي

2 – تمامي اطلاعات مربوط به شهر و شهرداري به صورت الکترونيکي ذخيره شود و با صحيح ترين، به روزترين و سريع ترين زمان براي ساير سازمان‌ها و شهروندان قابل دسترسي باشد. (سرفرازي، معمارزاده، 1386، ص9)

شهرهاي الکترونيکي:

1 . فرهنگ سازي

2 . نداشتن متولي

3 . تغيير مديريت پي در پي

4 . نبود ديتا سنتر به تعداد مناسب با استانداردهاي لازم

5 . نبود سند راهبردي مناسب براي هر سازمان و يا بخش

6 . عدم حمايت دولتي و تخصيص نيافتن بودجه مناسب

7 . نبود نظام آموزشي مناسب (از ابتدا تا انتها)

8 . عدم شناخت واقعي و اعتماد لازم به اين فناوري در ميان مديران ارشد کشور

9 . عدم حضور فعال بخش خصوصي

10 . نبود زير ساختار مناسب

11 . نبود زير ساخت حقوقي (قوانين و مقررات)

12 . امضاي الکترونيکي

13 . پول الکترونيکي

14 . عدم وجود سلسله مراتب طرح‌هاي شهر الکترونيکي

15 . شرايط حاکم متفاوت در مناطق مختلف کشور (تبريزي مسكين، 1386، ص 9)

 

ارکان شهر الکترونيکي:

شهر الکترونيک از ارکان و اجزاء مختلفي تشکيل شده که تعامل آگاهانه آ‌ن‌ها، منجر به پديد آمدن يک محيط مجازي براي زندگي الکترونيکي مي‌شود. ارکان مذکور عبارتند از:

1 . زندگي الکترونيک: توسعه شهرهاي الکترونيکي موجب ايجاد سبک جديدي از زندگي براي مردم و شهروندان الکترونيکي شده است که داراي اجزايي مانند آموزش الکترونيک، تفريح الکترونيک، ارتباطات الکترونيک و تراکنش الکترونيک مي‌باشد.

2 . سازمان الکترونيک: فناوري اطلاعات امکان جهاني شدن را براي شرکت‌ها و سازمان‌ها به ارمغان آورده است. در اين حوزه مي‌توان به مواردي از جمله تجارت الکترونيک، تدارکات و زنجيره تامين الکترونيک، سيستم‌هاي برنامه ريزي منابع سازمان و مديريت روابط مشتريان اشاره کرد.

3 . دولت الکترونيک: شامل چهار بعد اساسي دولت و مردم، دولت و بخش خصوصي، دولت و کارمندان و دولت و ديگر بخش‌هاي دولت مي‌باشد. دولت الکترونيک، شيوه‌اي براي دولت‌ها به منظور استفاده از فناوري‌هاي جديد است که به افراد، تسهيلات لازم براي دسترسي مناسب به اطلاعات و خدمات دولتي، اصلاح کيفيت آن‌ها و ارايه فرصت‌هاي گسترده براي مشارکت در فرآيندها و نمادهاي مردم سالار مي‌دهد. در اصل  تعريف واحدي درباره دولت الکترونيک وجود ندارد و اين مساله ناشي از ماهيت پويا و متغير فناوري است. امروزه به استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات به منظور بهبود کارايي و اثر بخشي، شفافيت اطلاعات و مقايسه پذيري مبادلات اطلاعاتي و پولي در درون دولت، بين دولت و سازمان‌هاي تابعه آن، بين دولت و شهروندان و بين دولت و بخش خصوصي دولت الکترونيک اطلاق مي‌شود.

4 . زير ساختار الکترونيک: زمينه لازم براي توسعه فناوري اطلاعات است. زير ساختار الکترونيک را مي‌توان به سه بخش زير تقسيم کرد:

·        قوانين و مقررات

·        نيروي انساني

·        فرهنگ و شرايط اجتماعي زير ساختار فناوري اطلاعات

ارتباط بين ارکان مذکور در شکل (3) نشان داده شده است:

 

دولت الکترونيک

سازمان الکترونيک

زندگي الکترونيک

زيرساخت الکترونيک

شهرداري شهر تورنتو مديريت اطلاعات، فناوري پيشرفته و کارکنان ماهر زيرساخت‌هاي شهر الکترونيک تورنتو را به صورت زير بيان کرده است.

شكل 3- زيرساخت‌هاي شهر الكترونيك تورنتو

ماخذ : صفري، کنعاني، 1386، ص15

تعريف مفهومي شهرداري الکترونيک[1]

مقوله فناوري اطلاعات با گستردگي امروز خود در بين مجامع عصر حاضر جايگاه ويژه‌اي را به خود اختصاص داده است. از اين رو دولت‌ها و سازمان‌ها مي‌توانند از طريق شبکه‌هاي الکترونيکي با شهروندان، تبادل نظر، اطلاع رساني و تراکنش داشته در ارايه خدمات مجازي به صورت الکترونيکي اثر بخش عمل نمايند. دولت، در اين مقوله، ارايه دهنده خدمات نوين محسوب مي‌شود و در عمل موزون موتور اصلي رشد و توسعه کشورهاي پيشرفته از طريق آن‌ها صورت مي‌گيرد. لذا از آنجا که شهرداري‌ها، قسمت عمده‌اي از فعاليت سازمان‌ها را در شهرها عهده دار، و در هر نوع برنامه ريزي و تصميم‌گيري مديريت شهري، سهم عمده‌اي را دارا هستند، مي‌توانند کانون راه رسيدن به شهر الکترونيکي باشند. در بيان مفهومي، مي‌توان اين‌گونه تعريف کرد که، شهرداري الکترونيکي، سازماني است که با بهره‌گيري از فناوري اطلاعات و ارتباطات، خدمات خود را در حوزه وظايف شهرداري به صورت سريع، قابل دسترسي و امن به شهروندان ارايه مي‌دهد. از نظر ديگر، شهرداري‌ها مي‌آموزند که تحول و استقرار يک سيستم جامع خدمات الکترونيکي، از online کردن خدمات، طراحي مهندسي مجدد سازمان، روندهاي شهروند محور و يکپارچگي در ميان بخش‌هاي مختلف جهت ساده کردن تعامل، کاهش هزينه‌ها و توسعه خدمات شهري، به طور بهينه عمل نمايند. (سرفرازي و معمارزاده، 1386، ص 2 و1)

 

چرخه هيجان فناوري اطلاعات در شهرداري الکترونيک (E-municipality)

هنگامي که مفاهيم توسعه پايدار، به عنوان هدف‌هاي نهايي حرکت‌هاي جذب و به کارگيري فناوري نظام‌هاي دولتي مطرح مي‌شود، دسته جديدي از چالش‌ها پيش روي استقرار خدمات الکترونيکي در کشورهاي مختلف قرار مي‌گيرد که يافتن پاسخي منتج، از عهده اکثر انديشمندان با توجه به حرکت‌هاي سريع و انفجار گونه عصر مجازي خارج است. به هر صورت اين يکي از مهم‌ترين مسايل، در مورد همه سطوح چالش‌هاي مطرح مديريت و راهبردي انتظارات آحاد و اقشار مختلف جامعه است. در کنار هدف‌هاي کلان دولت‌ها و نظام‌ها در شهرداري الکترونيک، مديران، انتظارات شهروندان و ذي نفعان، عمده ترين نيروي پيش برنده و انرژي اصلي اين حرکت جهان شمول است. عدم شناخت منطبق بر واقع از چالش‌هاي فوق، تهديدي جدي براي امنيت و دوام سيستم‌ها به شمار مي‌آيد و البته با توجه به اين‌که هر تهديد جدي در برگيرنده فرصتي بي نظير نيز است، شناخت واقعي و منطقي اين چالش‌ها فرصتي بي نظير براي کشورها براي جهش در توسعه ايجاد مي‌کند، به ويژه در مورد فناوري اطلاعات و ارتباطات، درک رفتاري که گارنتر از آن به عنوان چرخه هيجان نام مي‌برد، مي‌تواند تصويري واقعي را پيش روي استراتژي و برنامه ريزي راهبردي کشورها و سازمان‌ها قرار دهد. چنان که در شکل (4) ملاحظه مي‌شود، طي دهه گذشته که فناوري ارتباطات و اطلاعات از زمره فناوري‌هاي رايج، خارج و به انقلابي عظيم تبديل شده است، رفتاري هيجاني و انتظاراتي خارج از واقع نسبت به آن به وجود آمده که تاثيرات جهاني اقتصادي- اجتماعي ناشي از اين حرکت هيجاني طي چند سال گذشته با ابعاد گسترده و گاهي مخرب روبه رو بوده است.

 

شكل 4- چرخه هيجان فناوري اطلاعات

ماخذ : سرفرازي و معمارزاده، 1386، ص2

امروزه با توجه به تجربه‌هاي جهاني، ما در شرايطي قرار داريم که پايان توهمان نام گرفته است و پيش بيني مي‌شود که استفاده از تجربه حاصل از زمان پاسخ به خواسته‌هاي متورم که منجر به صرف هزينه‌هاي چند هزار ميليارد دلاري شده، و تجربه‌هاي غني را در اختيار ما گذاشته است، بتواند ما را در اتخاذ سياست‌ها و راهبردها کمک شاياني کند. مانند اغلب فناوري‌ها و پديده‌هاي مربوط به IT، دولت و شهرداري الکترونيک به سوي آنچه گارتنر از آن به منزله «چرخه هيجان» ياد کرده، پيش مي‌رود. اين چرخه تحت تاثير عوامل متعدد، از قبيل تفاوت‌هاي جغرافيايي، چشم انداز اقتصادي و شرايط سياسي است. در نتيجه، يک چرخه ساده هيجان، نمي تواند بازتاب بازارهاي جهاني عصر مجازي باشد. با وجود اين در اغلب کشورها، شهرداري الکترونيک به «بالاترين سطح انتظارات متورم» رسيده است. پيش بيني گارنتر آن بود که در سال 2002، افزايش نامناسب سطوح خدمات و مشکلات مديريت ارتباطات مردمي از طريق شبکه‌هاي متعدد، خدمات الکترونيک را به «پايان توهم» سوق خواهد داد. برنامه‌هاي شهرداري الکترونيک به اشکال برخواهند خورد، پروژه‌ها قطع خواهند شد، که تمامي اين مسايل ناشي از شدت و تداوم رکود اقتصادي است. اشتباه به ارايه آنلاين خدمات، با ترديد ناشي از فهم ضرورت بازسازي ژرف فعاليت‌هاي پشت پيشخوان، جايگزين مي‌شود. اصل، تمرکز بر ماموريت اصلي و مشارکت با شرکاي بخش خصوصي و دولتي در ارتباطات پوياي مبتني بر فناوري، با هدف افزايش ارزش از ديدگاه شهروندان است. (سرفرازي و معمارزاده، 1386، ص 2و1)

 

متدلوژي شکل‌گيري و تکامل شهرداري الکترونيکي

شهرداري الکترونيکي به طور کلي در چهار مرحله پيدايش، ارتقا، تعامل و يکپارچگي به شرح زير شکل مي‌گيرند.

مرحله پيدايش:

نخستين اقدام لازم جهت ايجاد يک شهرداري الکترونيکي، تهيه سند راهبردي بر اساس مطالعات ميداني از امکانات، وضعيت موجود و بررسي تطبيقي اقدامات و تجربيات جهاني در اين زمينه است.

مرحله ارتقاء:

بسياري از شهرداري‌هاي الکترونيکي در جهان کار خود را با ارايه خدمات ابتدايي بر روي وب سايت‌ها شروع کرده و بروز کردن زيرساخت‌ها و آموزش کارکنان را در اين مرحله انجام داده اند.

مرحله تعامل:

در مرحله بعد، وب سايت‌ها و شبکه‌ها امکان برقراري ارتباطات دو طرفه را برقرار مي‌سازند و مردم به راحتي مي‌توانند با شهرداري‌هاي الکترونيکي ارتباط برقرار کنند.

مرحله يکپارچگي:

در اين مرحله بعضي از خدمات مانند بانک اطلاعات شهري، از طريق اينترنت در اختيار شهروندان قرار مي‌گيرد. در مرحله يکپارچگي، اغلب خدمات توسط وب سايت‌ها قابل ارايه هستند و شهروندان مي‌توانند با استفاده از شبکه‌هاي گسترده محلي و يا از طريق اينترنت به اکثر خدمات شهري دسترسي داشته باشند. اين مرحله، زمينه ساز برپايي شهرداري الکترونيکي مي‌باشد. اغلب شهرهاي برتر الکترونيکي در دنيا همچون تورنتو، برلين و بوستون در ابتداي اين مرحله هستند. ايجاد سازمان‌ها و ادارات مجازي و سيستم اجراي کار از راه دور از برنامه‌هاي آينده شهرداري‌هاي الکترونيکي است که با اجراي آن‌ها مراجعه مردم به ادارات دولتي به حداقل رسيده و کارمندان نيز در هر محلي امکان انجام کار اداري خود را خواهند داشت. (سرفرازي، معمارزاده، 1386، ص3).