X
تبلیغات
هنرمن شهرمن - ادامه(انواع تحقیق)

3. 1. انواع تحقیق

الف. تحقیق بنیادی: تحقیق بنیادی پژوهشی است

پژوهشهای بنیادی اگرچه ممکن است کاربرد عملی نیز داشته باشند اما هدف اصلی و عمده آنها افزایش حیطه و گستره آگاهی و دانش، ازطریق کشف حقایق وواقعیتها وشناخت پدیده ها و اشیاء است. هدف این نوع پژوهش در درجه اول کسب دانش نو وقوانین علمی جدید، یا تبیین ویژگیها وصفات یک واقعیت، بدون در نظر گرفتن ارزش آنها در ایجاد تغییرات اجتماعی و تدوین نکات قابل تعمیم یک نظریه یا یک پیش بینی انتزاعی است. لذا هدف دیگر این نوع پژوهش را می توان آزمون نظريات و فرضیه ها و یافتن کلیت يا تاييد، تعديل و رد آنها، با هدف كشف قوانين و اصول علمي جديد دانست. بدین ترتیب تحقیق تا آنجا ادامه پیدا می کند که محقق با توجه به اطلاعات جمع آوری شده کلیت و عمومیت نظریه را تایید یا رد کند. تحقیقات بنیادی به دودسته تحقیقات بنیادی تجربی و تحقیقات بنیادی نظری تقسیم می شوند. ( از جمله ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، ص 79؛ علی دلاور، 1376، صص 29-28).

ب. تحقیق کاربردی: تحقیق کاربردی به نوعی از تحقیق اطلاق می شود که، با اتکاء و استفاده از زمینه و بستر شناختی و نیز معلوماتی که از طریق تحقیقات بنیادی فراهم شده، در جستجوی دست یابی به توسعه دانش كاربردي و حصول یک هدف عملی است. به ديگر سخن، پژوهش كاربردي به سوي كاربرد عملي دانش قدم بر مي دارد. لذا خصیصه عمده تحقیق کاربردی وجود هدف و مقصود خاص برای آن است. دانشی که با این ترتیب تولید می شود می تواند راهنما و دستورالعملی برای فعالیتهای عملی باشد. این نوع تحقیق اگر درست انجام شود اطلاعات ارزشمندی در زمینه برنامه ریزی، طرح و توسعه و شیوه های عملی فعالیت های اجرایی به دست می دهد ( علی دلاور، 1376، ص 28؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، ص 79).

هدف پژوهش کاربردی حل مسئله و مشکل و سرانجام دست یابی به اطلاعات جهت اخذ تصمیم ورفع نیازها ومعضلات فوری است (همان،ص 29). تحقیقات کاربردی اغلب خصلت محلی و موضعی داشته و معمولا خاصیت تعمیم پذیری آنها زیاد نیست. مثال های زیر از زمره تحقیقات کاربردی محسوب می شوند:

1- تحقیق در مورد رفع خرابی خودرو؛

2- بررسی تشخیص بیماری و درمان آن؛

3- پیدا کردن راههایی برای کاهش خسارات ناشی از بالا آمدن آب دریا؛

4- یافتن راههایی برای کاهش خطرات ناشی از حوادث طبیعی (سیل، زلزله)؛

5- یافتن علت افزایش اعتیاد و راههای کاهش آن؛

6- بررسی علت های افت تحصیلی در بین دانش آموزان و یافتن راههایی برای حل آن؛

7- شناسایی علل کاهش بهره وری یک واحد تولیدی و راه حل آنها.

پ. تحقیق توسعه ای: تحقیقات توسعه ای در واقع شبیه به تحقیقات کاربردی هستند و برخی آنها را از انواع پژوهش های کاربردی می دانند. هدف از اين گونه پژوهش ها را مي توان تدوين يا تهيه برنامه ها، طرح ها، دستورالعمل ها، و امثالهم براي حل يك مسئله خاص دانست. بدين ترتيب ابتدا موقعيت و شرايط و وضع موجود بررسي و مشخص مي شود و سپس، بر اساس يافته هاي پژوهش توسعه اي، برنامه يا طرح ويژه براي رفع معضل موجود توليد و تدوين مي گردد. این نوع از تحقیق بیشتر به دنبال آن است که مشخص کند چگونه وضع موجود بهبود ميابد، چگونه تولید افزایش می یابد، ویا مدلها و روش های جدید بهبود وضع موجود يا تولید کالاها و خدمات کدامند. بطور کلی می توان گفت که هدف اینگونه تحقیقات توسعه و بهبود شرايط، روشها، ابزارها، کالاها، یا ساختارهاست (محمدرضا حافظ نیا، 1384، ص 52، زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 81-79 ).

1.3. متغیر و انواع آن

الف. متغیر؛ یک مفهوم است که تعدادی ارزش و یا عدد برای آن در نظر گرفته شده باشد یا به آن اختصاص داده شده باشد. به عبارت دیگر متغیر به ویژگیهایی اطلاق می گردد که بتوان آنها را مشاهده نموده و اندازه گیری نمود. میز یک مفهوم است و نه یک متغیر ولی ارتفاع و وزن آن متغیر هستند. لذا می توان متغیررا سمبلی دانست که می توان عدد یا ارزش را جانشین آن نمود. متغیر در مقابل ثابت وجود دارد. ثابت به ویژگیهایی گفته می شود که دارای ارزش مساوی، یکسان وتغییر ناپذیر هستند. مثلا اگر دانش آموزان کلاس چهارم به عنوان آزمودنی و واحد تجزیه و تحلیل در نظر گرفته شده باشند "کلاس چهارم" به عنوان ثابت تلقی خواهد شد (علی دلاور،1376، ص 39).

ب. متغیر مستقل؛ متغییر در واقع عامل ومحرکی است که به وسیله پژوهشگر اندازه گیری، دستکاری یا انتخاب میشود تا ارتباط یا تاثیر آن با متغییر دیگری معین شود. متغیر مستقل را می توان پیش فرض متغییر وابسته دانست. بدین ترتیب متغیر مستقل مقدمه و متغییر وابسته نتیجه است. مثلا اگر بخواهیم تاثیر یک روش جدید آموزشی را بر یاد گیری دانش جویان بسنجیم، روش تدریس جدید متغیر مستقل و میزان یادگیری متغیر وابسته است.

پ.متغیر وابسته؛ وجهی از رفتار یک ارگانیسم است که برای درک تاثیر متغیر مستقل بر آن مورد مشاهده و اندازه گیری قرار می گیرد. این متغییر به این دلیل وابسته نامیده می شود که وجود آن بستگی به متغیر مستقل دارد (همان، ص40).

ت. متغیر کمی؛ متغیری است که از نظر کمیت تغییر می کند، و اختلاف و تغییر مقادیر آنرا می توان با استفاده از اعداد و ارقام ثبت کرد وآنها را در عملیات ریاضی بکار برد. متغیرهای کمی بر دو نوعند: گسسته و پيوسته. متغيرهاي كمي گسسته متغیرهایی هستند که بين مقادير متوالي هردو مقدار آن نمي توان مقدار ديگري را قرار داد مانند تعداد فرزندان. متغيرهاي كمي پيوسته نيز متغيرهايي هستند كه بين هردو مقدار متوالي آن ها مقادير بي شماري وجود دارند مثل: وزن، ارتفاع، سن، نمره های یک آزمون.

ث. متغیر کیفی؛ متغیری است که اختلاف و تغییرات بین میزانهای مختلف آن کیفی بوده و برای ثبت آن ممکن است از روش های دیگری غیر از بکار گیری اعداد و ارقام کمی استفاده شود. برخی از متغیرهای کیفی قابل اندازه گیری کمی نیستند و ویژگیهای آنها را نمی توان با اعداد ریاضی نشان داد. البته امروزه بسیاری از عوامل ومتغیرهای کیفی که قبلا غیر قابل اندازه گیری محسوب می شدند به نوعی قابلیت اندازه گیری را پیدا کرده اند. از متغیرهای کیفی می توان زیبایی، رنگ چشم، ابهت، ... را نام برد (علی دلاور، 1376، ص41).

متغیر گسسته؛ این متغیر می تواند اعداد یا ارزشهایی را که مشخص کننده یک وجه مشخص ومعین از یک مقیاس هستند، به خود اختصاص دهد. مثلا جنسیت یک متغیر گسسته است زیرا هر شخص انسان یا زن است یا مرد. پس متغیر گسسته مشمول عواملی است چون 0 و 1 .

متغیر پیوسته؛ متغیری است که، برعکس متغیر گسسته، می توان بین دو واحد آن هر نقطه یا ارزشی را انتخاب نموده و در نظر گرفت. به عنوان مثال وزن را می توان از مصادیق این گونه متغیر دانست زیرا می تواند از صفرتا بینهایت باشد. قد، ارتفاع، زمان،و... از جمله دیگر متغیرهای پیوسته هستند ( برای آشنایی بیشتر با انواع مختلف متغیرها وکسب اطلاعات بیشتر ن. ک. به: علی دلاور،1376، صص49-39؛ زهره سرمد و ديگران، 1376، صص 45-42؛ محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص 46-43 ) .

1.2. منابع کسب اطلاعات

انسان، بطور ذاتی، می بیند، می شنود، می بوید، می چشد و لمس می کند. او اشیا را می بیند و مفاهیم اشیا را در ذهن می سازد. او صداها را می شنود و انواع امواج را در مغز خود ثبت می کند. او بوها را می بوید و اشیاء مختلف را از طریق بوها متمایز می سازد. او مزه های مختلفی را می چشد و با غذاهای مختلف تطبیق می دهد. و نهایتا او اشیا مختلفی را لمس می کند و یاد می گیرد چگونه آنها را شناسایی کند. اطلاعاتی را که انسان از طریق حواس خود بدست می آورد سریعترین راه کسب دانش است.

با وجود تمام مشکلاتی که انسان در دریافت اطلاعات با آن مواجه بود، کانالهای بخصوصی در بدست آوردن دانش وجود داشت. تجربه ی حسی، نظرات کارشناسی، و منطق همواره انسان را در بدست آوردن اطلاعات یاری کرده اند. البته ناکفایتی دانش اندوخته از طریق این منابع، محققین را وادار کرد که روشهایی که امروز به آن روشهای علمی در تحقیق می گویند را توسعه دهند. برای آشنا ساختن خواننده با راههای استفاده از دانش، منابع اطلاعات بطور مختصر توضیح داده می شوند( براي نمونه نگاه كنيد به: ).

1- الف- واحد تجزيه و تحليل

ویژگیها یا عناصری که در یک تحقیق پیمایشی در مرکز توجه و بررسی قرار می گیرند واحد تجزیه و تحلیل نامیده می شوند. این واحد ممکن است فرد یا ویژگی های افراد باشد. در مثال انتخابات، هر رأی دهنده یک واحد تجزیه و تحلیل است. در مثال پدیده ی بیکاری نيز هر کارگر در سن فعالیت این نقش را دارد. ولی واحد تجزیه و تحلیل همیشه فرد نیست بلکه ممکن است خانواده، شهر، استان، شرکت یا دانشگاه باشد. در برخی تحقیقات نیز ممکن است بیش از یک واحد تجزیه و تحلیل وجود داشته باشند، مثل فرد + خانواده + محله.

واحد تجزیه و تحلیل را می توان بر اساس اجزاء آن مورد بررسی قرار داد. مثلا یک شهر بر اساس تعداد، جنس، میزان سواد و میزان اشتغال می تواند مورد بررسی قرار گیرد.

1.3. چگونه می توان یک محقق شد؟ یک مثال ساده

بگذارید قبل از وارد شدن به مباحث اصلی، و درعین حال فنی و پیچیده، و بر خلاف روال معمول کتابهای روش تحقیق، با یک مثال نسبتا ساده، تکلیف خود را با اصل و ماهیت پژوهش های علمی و روش کلی تحقیق روشن کنیم.

فرض کنید حسن آقا که یک کارمند ساده است، و در عین حال، مثل بسیاری از همکاران خود، و در حد رفع نیازهای ضروری،و به اندازه لازم، از فن مکانیکی خودرو نیز سر رشته دارد، در صبح یک روز سرد زمستان با عجله سوار خودرو شده و قصد روشن نمودن (یا اصطلاحا استارت زدن به ) آنرا برای رفتن به سرکار دارد؛ ولی بر خلاف اغلب اوقات، اتومبیل روشن نمی شود. بدین ترتیب عنوان و موضوع کلی تحقیق برای او مشخص، و در عین حال محدود شده و از این لحظه به بعد حسن آقا، بدون آنکه عنوان آکادمیک ویا پژوهشگری داشته باشد، وارد یک فرایند تمام عیار تحقیق می شود اما چگونه:

گام اول: "سئوال تحقیق" = در تمام روشها ورویکردهای مختلف تحقیق، بعد از آنکه موضوع کلی تحقیق مشخص گردید و چیستی و ابعاد مسئله مشخص گردید ( در اینجا روشن نشدن خورو و تاخیر احتمالی در رسیدن به سر کار)، محقق در پی یافتن پاسخ قابل قبول برای سئوال (سئوالات) روشن و کوتاه تحقیق، بطور جدی، وارد فرایند پژوهش میگردد. در داستان بالا، به عنوان مثال، دو سئوال زیر ممکن است برای قهرمان داستان ما مطرح باشند:

الف- آیا روشن نشدن خورو به علت اشکال در سیستم برق خودرو است؟

ب- آیا روشن نشدن خودرو به علت بروز اشکال در سیستم سوخت (بنزین) خودرو است؟

البته تدوین سئوالات تحقیق همیشه به این سادگی و سرعت صورت نمی پذیرد؛ ولی باید دقت نمود که وجود این سئوالات مشخص و روشن تا چه حد به سرعت و دقت در تحقیق کمک میکند.

گام دوم: " فرضیه تحقیق" = فرضیه تحقیق در واقع پاسخ اولیه، کارشناسانه ، هوشمندانه و در عین حال همراه با شک وتردید محقق به سئوال تحقیق است. در داستان ما فرض کنید حسن آقا از بین سئوالات دوگانه فوق بیشتر سئوال (الف) را مربوط می داند و لذا پاسخ یا فرض او به سئوالات تحقیق این خواهد بود که: "اشکال از سیستم برق خورواست." او ممکن است سئوال (ب) را بکلی کنار نگذاشته باشد ولی بهر حال، و بر اساس اطلاعات و تجربه قبلی، فکر می کند که پاسخ درست به موضوع این مشکل با سئوال (الف) مرتبط است. در واقع متوجه می شویم که فرضیه عبارت از پاسخ صریح، خبری و کوتاه است به سئوال تحقیق.

گام سوم: " عملیات آزمون فرضیه"= وقتی حسن آقا سئوالات تحقیق را در ذهن خود خلق کرد و سپس پاسخ اولیه خود را نیز به یکی از آنها داد ( یعنی فرضیه خود را تدوین کرد) حال باید آستین ها را بالا زده و برای آزمون و حدس و فرضیه خود دست به کار شود. این مرحله مهم را نیز مرحله "آزمون فرضیه" می گویند. بخش عمده تحقیق را از نظر زمانی همین مرحله تشکیل می دهد و محقق گاه ماهها و سالها وقت خود را صرف آزمون (رد یا اثبات) فرضیه خود می کند.

گام چهارم: "اطلاعات و جمع آوری و تحلیل آنها"= بعد از گام هاي سه گانه فوق، و در ادامه کار، محقق به جمع آوري و تحليل اطلاعات مي پردازد. مثلا قهرمان داستان ما از طريق مشاهده و برداشت هاي ميداني و جمع بندي آنها از طریق مقایسه و تطبیق با آنچه که باید باشد سعي ميكند بفهمد كه فرض او در مورد خورو و اشكال آن درست بوده يا خير (برای نمونه ن. ک. به: محمدرضا حافظ نیا، 1384، صص49-48).

فصل دوم:طرح/ کلیات(برنامه) تحقیق

منظور از چارچوب یا کلیات تحقیق عرصه و قلمرو از قبل تعیین شده ای است که طرح مسئله یا موضوع تحقیق آنرا مشخص میکند و کنکاش و جستجوی محقق برای یافتن پاسخ به سئوال خود در آن اتفاق می افتد. بدین ترتیب محقق از سرگردانی، حجم کار بیش از اندازه و خارج از توان و امکانات خود، ونیز، خروج از محدوده تحقیق در طول عملیات پژوهشی، تا حدود زیادی، مصون می ماند. هر گزارش تحقيقاتي علمي و معتبر (پايان نامه هاي دانشگاهي، مقالات پژوهشي،...)، ميبا يد در ابتدا چارچوب و ساختار اصلي خود را به روشني براي داور يا خواننده مشخص و تبيين نمايد. عناوين زير مي توانند به شكل گيري چارچوب گفته شده كمك كنند:

2.1. موضوع وعنوان تحقيق: انتخاب يك موضوع مناسب براي تحقيق در هر رشته از علم، هنر، ادبيات و فلسفه، در درجه اول منوط به آشنايي پژوهشگر با نظريات، اصول، احكام، و قوانين تشكيل دهنده آن رشته از تفكر نظام يافته بشري است. بهر حال، مهمترین عامل در طرح یک سؤال تحقیق، علاقه ی محقق است. همانطور که قبلا گفته شد، مفهوم تحقیق، ریشه در حس کنجکاوی انسان دارد. انسانها در ذات و طبیعت با یکدیگر متفاوت هستند، پس بالطبع علایق آنها هم در زمینه های تحقیقاتی با یکدیگر تفاوت دارد. بنابراین، توصیه می شود دانشجویان تنها موضوعاتی را انتخاب کنند که نسبت به آن علاقه ای واقعی دارند. دومین عامل مهم در طرح یک سؤال تحقیق، ارتباط آن می باشد. به این معنی که سؤال تحقیق باید یک ارتباط کوتاه مدت یا بلند مدت با احتیاجات جامعه داشته باشد. به بیانی دیگر، هنگام طرح کردن سؤال تحقیق، باید سؤالاتی را که در برطرف کردن مشکلاتی در محیط پیرامون ما مؤثر است، در اولویت قرار دهیم.

1-2-2 محدود کردن قلمروی موضوع تحقیق با هدف مديريت بهتر فرايند تحقيق

همانطور که قبلا گفته شد، اولین قدم انتخاب موضوع تحقیق، داشتن علاقه ی واقعی به یک موضوع خاص است. هر گاه فردی جمله هایی مثل « اگر آنطور می شد ... » و یا « نمی دانم چرا ... » را به زبان می آورد، آن لحظه نقطه آغاز در طرح یک سئوال و موضوع تحقیق است. البته، هر چقدر هم که سؤالات طرح شده در ذهن پژوهشگر متفکرانه باشند، نمی توان در همان ابتدا آنرا صورت بندی نمود. موضوع هايي که در همان مراحل اولیه در ذهن مطرح می شوند، معمولا نیاز به شفاف سازی دارند، زیرا این موضوع ها معمولا مبهم و فراگیر و بی دقت هستند. البته تفکر و مطالعه در مورد موضوع تحقيق، باعث شفافیت بیشتر و توانایی اداره ی بهترآن می شود.

بعنوان نمونه، فرض می کنیم که دانشجویی در مورد نحوه تحول و دگرگوني شهرسازي و شهرنشيني معاصر در ايران سؤالاتی را درذهن دارد. این یک شروع منطقی برای صورتبندی یک موضوع جالب براي تحقیق است، در اینجاست که بحث علاقه ی شخصی نیز مطرح می شود. از این رو علاقه یکی از ابزارهای لازم، و البته ناکافی، برای رسیدن به یک موضوع مناسب براي تحقیق است. مسئله ی بعدی، همانطور كه گفته شد، مسئله ی ارتباط می باشد.

فرض کنیم در جامعه علمي مباحث مختلفي در مورد شهرسازي معاصر مطرح هستند. بدين ترتيب محقق بهتر است به بخشي از آن مباحث بپردازد كه از الويت بيشتري برخوردار است. مثلا ممكن است بحث مسكن را در ميان مباحث مربوط به شهرسازي و شهرنشيني معاصر داراي الويت تشخيص دهد. در این صورت محقق عامل ارتباط موضوع تحقيق با مسائل حاد جامعه را نيز مد نظر قرار داده است.

تا بدین جا، اثرات علاقه و ارتباط را در فرايند انتخاب موضوع تحقيق بررسی کردیم. اما شاخص قابلیت اداره کردن موضوع تحقيق هنوز بحث نشده است. طبق گفته های قبل، قابلیت اداره کردن موضوع تحقيق، مربوط به در دسترس بودن تسهیلات لازم برای محقق است. گاهی اوقات ممکن است محققین تمام امکانات را در اختیار داشته باشند. اما بايد دقت نمود كه، در بیشتر موارد، آنها تسهیلات کافی در اختیار ندارند، پس مجبور به محدود کردن قلمروی موضوع انتخابی خود هستند. یعنی محقق باید سعی کند با محدود کردن موضوع، احتیاجات خود را با تسهیلات در دسترس تطبيق دهد.

اگر به كليت موضوع انتخاب شده فرضي بالا برگرديم قدم اول محدود كردن موضوع كلي به موضوع مسكن و كنار گذاشتن ساير مسائلي بود كه در بحث كلي شهرسازي و شهرنشيني معاصر در ايران مي توانست مطرح باشد. با اینکه این قدم باعث محدود شدن موضوع شد، اما موضوع هنوز آنقدر محدود نشده که بتواند عامل توانایی اداره کردن آن را نیز در نظر بگیرد. دلیل آن این است که موضوع وسیع تر از آن است که توسط زمان و انرژی و بودجه ای محدود بتواند عملی گردد. پس محقق باید به محدود کردن قلمروی موضوع ادامه دهد.

یک قدم دیگر در محدود کردن قلمروی موضوع می تواند این باشد که آن را منحصر به مثلا يك شهر خاص مثل" تهران" نماييم. در اين صورت ساير شهرهاي ايران از زمينه تحقيق ما حذف مي شوند. به این ترتیب موضوع تحقيق باید بصورت: "نحوه تحول و دگرگوني مسكن درشهر تهران در دوران معاصر"محدود شود. با اینکه موضوع تحقيق نسبت به حالت قبلی اش خاص تر شده، اما هنوز سؤال گسترده است. پس باید قدمهای دیگری نیز برداشته شود.

یک قدم منطقی دیگر برای محدود کردن موضوع قبلی، در نظر گرفتن جنبه ی خاصي در مباحث مربوط به مسكن است. مثلا مي توان چگونگي تبديل خانه هاي با حياط مركزي به خانه هاي مدرن با جهت گيري شمالي-جنوبي را مد نظر قرار داد؛ و يا رابطه بين مسائل اجتماعي در دوران معاصر، مثل ظهور طبقه متوسط شهر نشين و خانواده هسته اي و نقش آنها در تغييرات شكل و عملكرد مسكن مدرن را به عنوان موضوع تحقيق انتخاب نمود.

فرايند كوچك سازي و يا قابل اداره نمودن موضوع تحقيق به همين ترتيب مي تواند ادامه يابد. به عنوان مثال مي توان موضوع تحقيق فوق را به يك دوره زماني و يا يك محدوده جغرافيايي خاص در شهر تهران محدود نمود. اين كوچك و قابل مديريت سازي موضوع همچنان مي تواند به تناسب زمان و ساير امكانات محقق ادامه يابد

2.2. مقدمه : معرفي اجمالي تحقيق شامل شرح مختصر زمينه تحقيق، شرح مختصر رويكرد و نحوه برخورد با موضوع و معرفي بخش ها و فصل هاي مختلف پايان نامه يا گزارش علمي را مقدمه مي نامند.

2.3. تعریف (طرح) مسئله یا موضوع تحقیق: در اين قسمت پژوهشگر سعي مي كند زمينه اي را كه مسئله مورد نظر در آن رخ داده يا رخ مي دهد به تصوير بكشد. بنابر اين، دراين مرحله محقق، در توضيحي روشن و مختصر، به تشريح خصوصيات مسئله، گستردگي موضوع و علت هاي احتمالي بروز آن، مي پردازد. بیان مسئله باید ویژگیهای زیر را داشته باشد:

1- مسئله باید همبستگی بین دو یا چند متغیر را مورد سئوال قرار دهد،

2- بدون ابهام وبه شکل سئوالی باشد ویا به سئوالات خاص تحقیق بیانجامد؛

3-باید آزمون پذیر باشد، و جمع آوری اطلاعات برای حل آن امکان پذیر باشد.

2.4. سؤالات تحقیق: در پایان مبحث طرح يا تعريف مسئله يا موضوع تحقيق محقق سعي مي كند موضوع يا مسئله مورد نظر خود را بصورت سئوال (سؤالات) تحقیق بیان کند. طرح مسئه می باید به نحو شایسته و مناسبی به سؤالات روشن و نسبتا كوتاه تحقیق ختم شود. سئوالات تحقيق مسائلي هستند كه تمام فعاليت هاي پژوهش براي پاسخ گويي به آنها انجام مي شوند.( نگاه كنيد به عنوان:"چگونه مي توان يك محقق شد؟ يك مثال ساده" در فصل اول همين جزوه). یکی از مهمترین گام ها در پیشبرد تحقیق، شکل بندی یک یا چند سؤال خوب است. تقریبا تمام پروژه های تحقیقی باید با یک سؤال شروع شوند. هر فردی توسط تعداد زیادی پدیده ی ناشناخته محاصره شده است، که ممکن است هر کدام از آنها به تعدادی سؤال منجر شوند. به سبب وجود برخی دلایل، بسیاری از دانشجویان، در شکل بندی و فرموله کردن دقیق سؤالات تحقیق با مشکل روبرو می شوند. این بدان علت است که ، اولا، دانش آموزان مدارس و دبیرستان ها برای کسب هوشیاری محیطی به خوبی آموزش ندیده اند، به این معنی که آنها عادت به پرسیدن سؤال در آنها پرورش داده نشده است. دوما، دانشجویان، حتی آنهایی که فارغ التحصیل شده اند، به تواناییهای بالقوه ی خود اعتماد ندارند. آنها ارزش کارهایی را که توسط محققین خارجی صورت می گیرند و هم چنین مقالات چاپ شده ی آنها در مجله های مختلف را خیلی دست بالا می گیرند. البته، هیچ کس ارزش چنان منابعی را رد نمی کند. با این حال دانشجویان نباید توانایی های خود را دست کم بگیرند. اگر دانشجویان بدرستی هدایت شوند به اندازه ی کافی توانایی دارند. سوما، در مراکز آموزشی، مفهوم تحقیق بدرستی شناسانده نمی شود. بنابراین، به نظر می رسد انتخاب یک موضوع برای مقاله ی تحقیقاتی، رساله ی دانشگاهی و امثالهم، برای دانشجویان مشکل باشد.

برای مثال، در بیشتر دوره های آموزشی، دانشجویان نیاز به تحقیق دارند. بیشتر دانشجویان بی تجربه، ماهیت این تکلیف را بدرستی درک نمی کنند. از نظر بیشتر آنان، یک مقاله ی تحقیقاتی مجموعه ای از کپی برداری ها و نقل قولهایی است که گردآوری شده اند و اغلب خارج از استانداردهای لازم و یا دارای مقدمه و نتیجه گیری نامناسب و ضعیفی هستند. در بعضی از موارد، دانشجویان دقیقا نمی دانند مفاهیم اساسی مقاله شان چیست. مدتی بعد، آنها حتی به خاطر نمی آورند که چرا و به چه دلایلی آن کارهای خاص را برای تحقیقات خود انجام داده اند. تنها تعداد کمی از دانشجویان علاقه دارند که اصول تحقیق کردن را رعایت کنند. با اینکه این وضعیت در مکانهای علمی، ناخوشایند است؛ متاسفانه مصداق آن در بیشتر دانشگاه ها وجود دارد.

در نقطه ی شروع، دانشجویان معمولا از اساتید راهنما کمک می گیرند و سعی دارند از موضوع تحقیق پیشنهادی آنان استفاده کنند. این یکی از عمومی ترین اشتباهاتی است که توسط دانشجویان صورت می گیرد. دو دلیل برای نامناسب بودن این روال کاری وجود دارد. اولا، مسائلی از قبیل پیدا کردن موضوع تحقیق، وشکل بندی سؤالات تحقیق مناسب، و سعی در پیدا کردن یک راه منطقی برای درک سؤالات و تدوین اهداف تحقیق، از قسمتهای اصلی و حساس تحقیق و مدیریت فرایند تحقیق محسوب می شود؛ و دانشجویان باید به تنهایی سعی کنند این مراحل را انجام دهند. دوما، مسئله ای که از نکته ی اول نیز مهم تر است این است که اساتید راهنما ممکن است موضوع هایی را برای تحقیق به دانشجویان پیشنهاد دهند که در حیطه ی علایق شخصی دانشجویان نباشند. بنابراین پیشنهادات اساتید راهنما همیشه الزاما منجر به یافتن سؤالات و موضوع های مناسبی که مورد علاقه ی دانشجو هم باشد، نمی شود. البته این به این معنا نیست که دانشجویان نباید برای بهبود و جلا دادن موضوع و سؤالهای تحقیق خود از مشورت با اساتید خود پرهیز کنند. آنچه مهم بنظر میرسد کسب تجربه مستقیم دانشجویان در مراحل مختلف تحقیق است. سومین عامل در طرح یک سؤال تحقیق، توانایی اداره کردن فرایند تحقیق است. این عامل به در دسترس بودن انواع تسهیلات لازم برای تکمیل یک پروژه ی تحقیقاتی مربوط می شود. نیروی انسانی، تخصص، پشتیبانی مالی، زمان و تجهیزات بعضی از پارامترهای توانایی اداره کردن فرایند تحقیق می باشند. علاوه بر این باید به محدودیتهای اجتماعی وآموزشی نیز توجه کرد(برای نمونه ن. ک. به: ).

5 . 2. فرضیه (هاي) تحقيق: فرضیه پاسخی است هوشمندانه، كوتاه وروشن به سؤال

تحقیق و نشانگر نتايج مورد انتظار است. فرضیه می باید با کمال صراحت، و بصورت جمله مثبت خبری، عنوان شود. برای انتخاب یک فرضیه، محقق باید با دقت گزارشهای تحقیقاتی قبلی مرتبط با موضوع تعیین شده ی خود را مطالعه کند. ممکن است فرضیه تنها براساس و پایه سئوال تحقیق نباشد و مثلا براساس نتایج پژوهش های قبلی و یا حاصل مطالعات اولیه و تحلیل داده های آن باشد. فرضیه بدون مسئله معنایی ندارد و مشکل را نمی توان بدون اتکای به فرضیه به شکل علمی حل کرد. بايد توجه نمود كه، به ويژه در پژوهش هاي شهرسازي، معماري و هنر، فرضيات، اثبات يا ابطال نمي شوند بلكه فقط تاييد يا رد مي گردند.

فرضیه برای پژوهشگر به مثابه عصاست برای شخص نابینا. فرضیه ابزاری است نیرومند که قادر است مشاهده را به نظریه و نظریه را به مشاهده متصل کرده و پیوند زند . فرضیه باید:

1- آزمون پذیر باشد؛

2- رابطه یا همبستگی بین دومتغیررابیان کند؛

3- با نظریات علمی موجود مرتبط باشد؛

4- روشن، دقیق و اختصاصی باشد؛

5- فارغ از مفاهیم ارزشی و اخلاقی باشد؛

توضيح: در برخي از طرح های پژوهشي می توان بجای سئوالات تحقيق و فرضیه تنها به بیان هدف (اهداف) تحقیق پرداخت (براي نمونه ن. ك. به: زهره سرمد و ديگران، 1376، ص 33).

2.6. اهداف تحقیق: پس از مشخص شدن سئوالات و فرضيات تحقيق مي بايد اهداف تحقيق با دقت تدوين و ارائه شوند. تبيين اهداف تحقيق مي تواند شامل موارد زير باشد:

1- حل یک مسئله مبتلا به جامعه

2- پر کردن خلاء فکری یا تجربی که در سابقه ی موضوع تحقیق مورد نظر وجود دارد.

3- آزمون یک روش شناخته شده در یک موقعیت خاص.

4- بر خوردی جدید با چگونگی حل یک مسئله ی خاص یا انجام یک عمل ویژه.

5- پیدا کردن علل بروز یک پدیده ی خاص.

6- پیدا کردن روابط جدید بین متغیر های مختلف.

7- پیدا کردن تأثیر متغیر مستقل (علت) بر متغیر (های) وابسته (معلول).

8- پیدا کردن همبستگی بین دو متغیر (آیا بین A و B ارتباط وجود دارد؟(

2.7. روش تحقيق: هر موضوع پايان نامه يا موضوع تحقيقي مي بايد يكي از روش هاي متداول پ‍‍ژوهشي را بر پايه موضوع، رويكرد، الزامات، فرضيات و اهداف برگزيند. روشهاي تحقيق بر اساس يك جهان بيني يا پارادايم وي‍‍‍ژه شكل گرفته اند و انتخاب آنها نقش مهمي در كيفيت تحقيق خواهد داشت. روش هاي تحقيق را به گروه های مختلف، و از جمله روش های كمي و كيفي، ویا روش های تاریخی و میدانی، تقسيم مي كنند.

2.8. روش (روشهاي) جمع آوري اطلاعات: يكي از مهمترين و وقت گير ترين مراحل پژوهش مرحله جمع آوري اطلاعات است. متاسفانه برخي از دانشجويان اين مبحث را با مبحث روش تحقيق يكي فرض مي كنند. در حاليكه روشهاي جمع آوري اطلاعات مي توانند در هريك از روشهاي تحقيق بكار روند. روشهاي جمع آوري اطلاعات را تنها پس از تعيين روش تحقيق معين مي كنند. از جمله روش هاي جمع آوري اطلاعات عبارتند از:

  1. انواع مشاهده ها
  2. انواع پرسشنامه ها
  3. انواع مصاحبه ها
  4. مطالعات اسناد و كتابخانه اي

2.9. ضرورت تحقیق: در ضرورت تحقیق خواننده می باید مجاب شود که انجام چنین تحقیقی به طور قطع لازم بوده، ودر الویت نسبی، قرار داشته است. از جمله مواردی که در این بحث ميتوانند مطرح شوند عبارتند از:

1- بزرگنمایی و تفصیل ابعاد مهم مسئله.

2- تشريح موقعیت (های) قابل تصور بدون انجام چنین تحقيقي

2.10. چشم انداز تحقیق: در چشم انداز تحقيق مي توان به موارد ذيل اشاره كرد:

1- نتایجی که از این مطالعه قابل انتظار است.

2- افق ها و امکانات جدیدی که بر اساس چنین تحقیقاتی باز خواهند شد.

3- تحقیقات و مطالعات دیگری که بدنبال این تحقیق می توانند انجام شوند.

2.11. امکانات و محدودیت های تحقیق: تحت اين عنوان نيز از جمله مي توان به موارد زير اشاره كرد:

1- امکانات و محدودیت ها از نظر زمانی.

2- امکانات و محدودیت ها از نظر اسناد و در دسترس بودن اطلاعات.

3- امکانات و محدودیت ها از نظر انجام مطالعات و تحقیقات مشابه.

2.12. قلمروی تحقیق: از چند جنبه مي توان و بايد براي تحقيق قلمرو تعيين نمود. از جمله:

1. محدوده ی جغرافیایی

2. مطالعات و تحقیقات موضوعی

3. طبقه بندی های مرتبط (آثار شخص خاص- ...)

4. محدودهای نظری و مکتبی

5. محدوده روش شناختي

6. محدوده زماني

2.13. سابقه ی تحقیق: سابقه تحقیق از جمله شامل موارد ذیل است:

1- تاریخچه ی انجام مطالعات مستمر در گذشته

2- معرفی اشخاص و آثار مختلف آنها در زمینه ی مورد نظر

3- بیان طبقه بندی شده ی آثار گذشته و نتایج حاصل (موافق یا مخالف فرضیه های تحقیق)

4- معرفی روش های بکار رفته در تحقیقات مشابه

(برای مطالعه بیشتر در این مورد نگاه کنید به: باقر ساروخانی. 1382 – دی، ای، دواس. 1376 - ریمون کیوی و دیگران. 1370، زهره سرمد و ديگران، 1376 علی دلاور، 1376) .

2.14. اعتبار درونی و بیرونی تحقیق:

1. منظور از اعتباردرونی میزان اطمینانی است که می توان نسبت به یافته های یک تحقیق مربوط به یک طرح پژوهشی داشت. علت این امر آنستکه در صورتی می توانیم فرایند یک تحقیق را برخوردار از دقت لازم قلمداد کنیم که بتوان اثر سایر متغیرها ( ی ناخواسته) را پایش (کنترل) کرد. درجه پایش متغیرهای نا خواسته را اعتبار درونی پژوهش می نامند. به معنای دیگر، اعتبار درونی تحقیق نمایانگر آن است که یافته های تحقیق تا چه حد از صحت و سقم برخوردارند.

2. از سوی دیگر، میزان امکان تعمیم دست آوردهای یک تحقیق، در محیط های جغرافیایی و شرایط دیگر، را اعتبار بیرونی تحقیق می نامند. در واقع باید دید تا چه اندازه می توان تاثیر متغیر مستقل را بر متغیر وابسته تعمیم داد. به عبارت دیگر، اعتبار برونی تحقیق به این موضوع باز می گردد که تا چه اندازه دست آوردهای تحقیق که با استناد بر یک گروه نمونه به دست آمده است به گروه گسترده تری از اجتماع یا به شرایط دیگری قابل تعمیم است (برای کسب اطلاعات بیشتر ر. ک. به: زهره سرمد و دیگران، 1376، صص 201 – 195)



تاريخ : یکشنبه بیست و ششم شهریور 1391 | 22:26 | نویسنده : علیرضا گلریز |
  • اخبار مهم
  • حقه